نقدهای ديگران

 

بوف کور بر روی صحنه

(محمود خوشنام ـ بی بی سی 9 دسامبر 2004)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی : سعی کرده ام تصويرهای رويائی را با آن چيزهائی که راوی واقعا در زندگی خود لمس می کرده است در ارتباط قرار بدهم

 

نيلوفر بيضائی کارگردان ايرانی مقيم آلمان، پس از دو سه سالی که خود را از صحنه دور نگاه داشته بود، از روزهای پايانی ماه اکتبر گذشته، با کاری از نوع ديگر، به صحنه بازگشته است.

او اين بار به سراغ "بوف کور" هدايت رفته است. متنی که کارگردانان تئاتر، معمولا از نمايشی کردن آن می هراسند و می پرهيزند. هميشه اينگونه به نظر می آمد که "بوف کور" به سبب حضور لايه های پيچ پيچ ذهنی و روانی و تداخل مستمر رويا و واقعيت در يکديگر، ظرفيت صحنه ای شدن ندارد.

نيلوفر بيضائی ولی اينک "خطر" را پذيرفته و به ياری رنگ و نور و سايه به مصاف دشواری ها و پيچيدگی های "بوف کور" رفته و راستش را بخواهيد در جمع، خطر از پيش گوشش گذشته است.

درخشان ترين لحظه های نمايشی "بوف کور" بيضائی در آغاز و پايان کار می آيد. متن سرآغاز "بوف کور" را هر سه شخصيت اصلی، يعنی راوی، زن اثيری - و لکاته - و پيرمرد خنزرپنزری - لابلای هم، و به فاصله های اندک می خوانند و ساختاری شبيه به فرم "کنتر پوان" (تلفيق ملودی ها) در موسيقی به وجود می آورند.

بازيگران بوف کور : منوچهر راوين، هرمين عشقی و فرهنگ کسرائی، همه توان خود را برای عرضه بازی خوب به کار می گيرند.

"بوف کور" پس از گذر از صحنه های تئاتری در فرانکفورت و مانيتس و کلن، شنبه يازدهم دسامبر به هامبورگ می رسد و پس از آن نيز نوبت به شهرهای ديگر برلين، استراسبورگ و ....خواهد رسيد.

در باره "بوف کور" به ويژه برداشت نمايشی نيلوفر بيضائی از آن، با او به گفتگو نشستم:

"بوف کور" آميخته ای از تخيل و واقعيت است. آيا اين ساختار ترکيبی، کار شما را برای صحنه ای ساختن آن دشوار کرده است؟

زمانی که آدم درک کند که تصاوير ذهنی "بوف کور" چه ارتباطی با زندگی و وضيعت واقعی "راوی" دارد، فکر می کنم که اين درک، اتفاقا به صحنه ای ساختن آن ها کمک کند. تمام خواب و روياها و همه صحنه ها و لحظاتی که در بوف کور ترسيم شده، بسيار چيزهای خلاقی است. هنر نمايش هم به گمان من، در وهله اول با "تصوير" سر و کار دارد و با تصوير سازی، بيشتر کوشش در اين است که مسائلی که در جريان روزمرگی گم می شوند از طريق ديگر در صحنه تئاتر بازگو بشوند. به هر حال برداشت من از "بوف کور" اين بوده است.

سعی کرده ام دقيقا اين لحظات گم شده را دنبال کنم. تصويرهای رويائی را در ارتباط قرار بدهم با آن چيزهائی که اين آدم (راوی) واقعا در زندگی خود لمس می کرده است.

پس هراسی که غالبا کارگردانان از روی آوری به "بوف کور" دارند، دليل منطقی ندارد؟

فکر می کنم برای کسانی که به شيوه های ناتوراليستی و روائی کار می کنند، احتمالا کار روی "بوف کور" دشوار می نمايد. شما که کارهای پيشين مرا ديده ايد حتما توجه کرده ايد که نوع تئاتری که من کار می کنم، خيلی نزديک تر است به فضای "بوف کور" تا مثلا "حاجی آقا" ی صادق هدايـت. حال آنکه "حاجی آقا" اصولا برای صحنه نوشته شده است. من بيشتر دوست دارم با فضاهای "آبستره" و "سوررئال" کار کنم. روزمرگی زندگی را از روزمرگی جدا کردن و "آشنايی زدايی" کردن، اساس برداشت های صحنه ای من است. من بيشتر به صورت کلاژ کار می کنم. صحنه ها "پازل" هايی هستند که کنار هم چيده می شوند... به اين جهت کارکردن با "بوف کور" بيشتر راهدست من است.

ولی بعضی ها تفاوت ميان "بوف کور" شما و کارهای قبلی تان را می بينند. اينها معتقدند که کارهای قبلی شما، بيشتر رنگ و بوی رئاليستی داشته و بيشتر در آنها به مسائل اجتماعی روز پرداخته شده است. "بوف کور" شما آنها را غافلگير کرده است.

ممکن است که کارهای قبلی من از نقطه نظر موضوع چيز ديگری بوده و نگاه بيشتر به مسائل اجتماعی روز داشته است، ولی به لحاظ فرم و ساختار فکر نمی کنم چنين بوده باشد. من يک رشته از مسائل روزمره را در صحنه تئاتر با نوع و فرم کار خود از حالت روزمرگی خارج کرده ام و ابعادی از اين مسائل را بيشتر زير ذره بين برده ام. از نظر موضوعی درست است. "بوف کور" يک کار "درونی" است. حال آنکه کارهای قبلی من از نظر محتوی "بيرونی" به شمار می آيند. از نظر فرم ولی من هميشه به يک رشته از اصول وفادار هستم.

آن "بعضی ها" ايراد ديگری هم بر کار شما دارند. می گويند در شرايط روحی ويژه ای که ايرانيان، امروز در درون و برونمرز گرفتار آنند، رفتن به سوی چنين مسائلی چندان سودمند به نظر نمی رسد. در واقع به عوارض منفی تاثير گذاری محتوای "بوف کور" اشاره می کنند. خود شما چه می گوييد؟

من فکر می کنم از اين نظر هم به سبک و سياق کارهای قبلی خودم وفادار مانده ام. به مسائلی هميشه در کارها می پردازم که معمولا ما دوست نداريم به آنها فکر کنيم. مسائلی که اگرچه با آنها درگيريم ولی هيچوقت نمی خواهيم به آنها فکر کنيم. در "بوف کور" هم همينطور است. به مسائلی پرداخته می شود که باعث و بانی دغدغه های راوی است. در واقع دغدغه های من امروزی، انسان امروزی و ايرانی امروزی و هر کس که در بن بست کنونی، در اين وضعيت آشفته اجتماعی زندگی می کند نيز هست. من سعی می کنم، تماشاگر خود را با همين مسائل دغدغه ساز و نامطبوع درگير کنم. ما در طول تاريخ هميشه از سر اين مسائل گذشته ايم و با آنها درگير نشده ايم و به آنها فکر نکرده ايم. به همين جهت بسياری از گره های تاريخی را نتوانسته ايم برای خودمان باز کنيم. درگير شدن با مسائل هميشه تاثير منفی ندارد. می شود به آنها فکر کرد. با آنها درگير نشد و تاثير عکس از آنها بدست آورد. به هر حال هدف من آزاردادن تماشاگر نيست، درگير ساختن اوست.

کمی هم درباره ساختار شکلی "بوف کور" خودتان صحبت کنيم. صحنه های اول و آخر که خيلی صحنه های درخشانی بودند. خيلی طراحی انديشيده شده ای داشت. در ميانه ولی نمايش کمی افت پيدا می کند. شايد به سبب "مونولوگ های دور و دراز راوی"، همينطور است؟

والله من تا جايی که ممکن بوده سعی کرده ام مطالب "کليدی" را در نمايش بياورم. از "بوف کور" 120 صفحه ای يک نمايشنامه 12 صحنه ای درآورده ام. خيلی چيزها را در نتيجه مجبور شده ام يا حذف کنم تا به تصوير برگردانم. خيلی از اتفاقات تصويری که در نمايش می بينيد، در "بوف کور"، در متن آمده است. با اين همه در بسياری از لحظه های درونی که در واقع اساس داستان "بوف کور" را به وجد می آورند، چاره ای جز استفاده از مونولوگ نيست. مونولوگ به طور کلی، بيان لحظه های درونی است. من خودم هم حدس می زدم که مونولوگ های طولانی، به خصوص برای تماشاگر ايرانی که زياد عادت به انديشيدن و تعمق در لحظات و صحنه های "کند" را ندارد، چندان رضايتبخش نيست. مونولوگ ديدن و شنيدن، تماشاگر حرفه ای تئاتر می خواهد. به هر حال يک چيزهايی در "بوف کور" هست، که به لحظات درونی مربوط می شود و من نمی توانستم آنها را حذف کنم. صحبت های راوی را با خودش - و با سايه اش - گاه ناگزير در مونولوگ ها آورده ام.

موسيقی "بوف کور" شما نوعی موسيقی انتزاعی است و هيچ هويت ملی جغرافيايی و تاريخی ندارد. حتما به عمد از آن استفاده کرده ايد؟

دقيقا همينطور است. من با آهنگساز نمايش، رضا نوروزبيگی، صحبت کرده بودم و يک موسيقی بی هويت می خواستم. توی قطعه های مختلف، سايه های گذرا از انواع موسيقی وجود دارد. مثلا در صحنه گورستان، صدای زنگی می آمد که شايد موسيقی کليسا را تداعی می کند، در جای ديگر لحظه ای شباهت با مارش های عزا به ميان می آيد ولی هيچکدام از اينها نيست. می شود گفت موسيقی "بوف کور" ترکيب سايه واری است از يک عنصر غربی و يک عنصر شرقی و در عين حال خودش "چيز سومی" از کار درآمده است.

من فکر می کنم هدايت خودش هم يک همچين ترکيبی بوده است. هدايت البته از همه مجموعه ها فراتر رفته و توانسته به يک دنيای درونی و يک فرديتی برسد. تکيه من در نمايش بيش از همه روی همين "فرديت" است. به هر حال موسيقی را هم می خواستيم "فرديتی" داشته باشد و تکرار آن چيزهايی نباشد که احتمالا مورد انتظار تماشاگر است.

فکر می کنيم از نقش آفرينی بازيگران بوف کور هم راضی باشيد؟

خودم هم فکر می کنم که بله. اين کار را من از اول با يک مجموعه ديگر آغاز کردم. منوچهر راوينی تنها بازيگری است که از اولين تمرين ها با ما بوده است. من زياد از نتيجه تمرين ها راضی نبودم. اين بود که ناچار شدم ترکيب بازيگران را عوض کنم. از ترکيب جديد ولی خيلی راضی هستم. فرهنگ کسرايی، خودش نويسنده و اهل تئاتر است. هدايت و "بوف کور" را هم خيلی خوانده و خوب می شناسد. از نظر کاراکتر هم با راوی "بوف کور" ما خيلی نزديک است. در مورد هرمين عشقی .. و منوچهر رادين هم بايد گفت که در جای واقعی خودشان قرار گرفته اند. رادين در اين دو سه ماه در بوف کور، نه بازی، که با آن زندگی کرده است.

وقتی کارگردانی فکر کند که هيچيک از بازيگرانش "جانشين پذير" نيستند، معلوم می شود که همه چيز درست است. من نيز همينطور فکر می کنم.

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET