از ميان مصاحبه ها

 

اسلام ايدئولوژيک و تصرف دستاوردهای روشنفکری مشروطه

(تلاش آنلاین جون 2010)

PDF نسخه

تنها درک ایدئولوژیک از دین است که به تصرف در آوردن تمام دستاوردهای فعالیتهای دیگران از جمله روشنفکری چون آخوندزاده را لازم می کند.


تلاش ـ در بحث در مورد انقلاب مشروطه و نتايج آن ـ چه در کاميابی ها و چه ناکامی ها ـ سخن از ژرفا و گستره ی نفوذ و نقش نيروهای مذهبی و روحانيت همواره بخش بزرگی را به خود اختصاص داده است. آيا از نظر شما چنين نقش و نفوذی می تواند محل ترديد باشد؟

بيضايی: خیر نمی تواند. بر سر این نکته که روحانیت در ایران دوران قاجار نفوذ گسترده ای در میان مردم داشته و همچنین در مورد نقش و قدرت روحانیت در جریان انقلاب مشروطه تا جایی که من می دانم یک توافق عمومی وجود دارد.

تلاش ـ نه تنها برخی از آخوندهای طراز اول، بلکه بسياری از تحليل گران اين انقلاب می گويند؛ اگر حمايت روحانيت مشروطه خواه نبود اين انقلاب نمی توانست در جامعه ای که تا چشم کار می کند، سراسرش آميخته به مذهب و غرق در خرافات بوده است، ريشه گيرد. ايده ها و افکار نو در دل چنين جامعه ای از همان آغاز در نطفه می ماند و از ميان می رفت، بسياری از نهادهای آن، از جمله مثلاً مدارس جديد يا نهادهائی که با اين انقلاب آمدند، پا نمی گرفتند، به عنوان نمونه دستگاه قضائی و دادگستری يا مجلس قانون گزاری و.... با نگاه به تصوير جامعه ی آن روزگار، در مورد عرفی گرائی در انقلاب مشروطه چه ادعائی می تواند وجود داشته باشد؟

بيضايی: ما از زمان صفویه به بعد شاهد شکل گیری یک دستگاه غیر متمرکز ولی قدرتمند بنام روحانیت بوده ایم که هم در میان انبوه مردمانی که اکثرا سواد خواندن و نوشتن نداشتند و از امکان آموزش محروم بودند دارای نفوذ بود و هم در قدرت سیاسی بعنوان یک دستگاه موازی عمل می کرد. از این قدرت در دوره هایی کاسته شد اما در دوران قاجار و بخصوص عهد ناصری این قدرت بسیار گسترش یافت. در دوران حکومت فتحعلیشاه برای بسیج مردم علیه لشکرکشی روسها نیاز به روحانیت وجود داشت. در دوره ی محمد شاه روحانیون هم در مسایل داخلی سیاست ایران دخالت می کردند و هم با مقامات خارجی در رابطه بودند. دستگاه روحانیت بواقع از یکسو مشروعیت بخش به حکومت شاه بود و از سوی دیگر با آن رقابت سیاسی داشت. چرا که مدعی حق حکومتداری و نیابت بود. در عهد ناصری دستگاه روحانیت از همه ی امکانات حکومت برخوردار بود. هر روحانی برای خود بارگاهی داشت. دستگاه روحانیت قوه قضاییه را بکل در دست داشت، کلیه ی اقدامات مربوط به ازدواج و طلاق و خرید و فروش تحت نظارت روحانیت انجام می گرفت. هزاران حقوق بگیر داشت، مالیات می گرفت و در عین حال ثروت بسیاری نیز داشت. اصولا شاهان قاجار به "نیابت و اجازت" پیشوایان مذهبی بر تخت شاهی می نشستند.
بهمين دليل روشن است و قابل اثبات نيز که در بررسی اين دوران تقليل دادن دلايل بحرانها به ظلم طايفه قاجار به نوعی به يكسو بينی و تحليل اشتباه اوضاع خواهد انجاميد. در نيمه دوم دوران قاجار شاهديم كه ناصرالدين شاه از يكسودر صدد ترفيع قدر و منزلت آخوندها برآمد و به آنها امتياز داد و از سوی ديگر امير كبير و سپس امين الدوله را به صدارت اعظم برگزيد. اقداماتی چون تاسيس وزارتخانه ها، تاسيس عدليه ، ايجاد نظامنامه برای وزارتخانه ها كه بايد از يك قانون اصلی پيروی كنند، تاسيس دارالفنون و اعزام محصل به خارج ، ايجاد صندوق عدالت كه مردم از طريق آن مي توانستند نزد شاه دادخواهي كنند، تاسيس مجلس مصلحت خانه، تاسيس مجلس وكلای تجار كه يك نهاد مستقل بود ... ، پيش زمينه های فكری ضرورت وجود قانون را ايجاد كرد. دستگاه روحانيت با تمام نهادهای تازه بشدت مخالف بود. مثلا مجلس مصلحت خانه را از آنجا كه دايره اختيارات حكام شرع را محدود می كرد و مجلس وكلای تجار را از آنجا كه مقرر می داشت، تجار بايد ماليات خود را به دولت بپردازند، تحريم كردند. اشكال جديد قانونگرايی قانون مذهب را محدود می كرد . هراس روحانيت نيز از همين بود.
اين اقدامات كه بنا بر ضرورتها صورت گرفته بود، در ايران بيسابقه بود. مطالعه ی قوانين خارجي آغاز شد و چون قوانين خارجی بر اساس صيانت و احترام حقوق فرد قرار داشت، برای اولين بار مفهوم آزادی نيز مطرح شد. ناصرالدين شاه كه تمام اقدامات بالا را پذيرفته بود، در مقابل آخری يعني آزادی به مقاومت برخاست، چرا كه قدرت خود را در خطر می ديد. با اينهمه با بررسی پيچيدگيهای ناشی از حاكميت دوگانه می توان يكی از مهمترين عوامل فساد و خودكامگی دربار را در اين دانست كه حكومتگران تنها خود را در برابر حاكميت مذهبی مسئول می دانستند و نه در مقابل مردم!
پیش زمینه های فکری مشروطیت را روشنفکرانی فراهم آوردند که تحت تاثیر منشور بر آمده از انقلاب فرانسه متوجه اهمیت وجود آزادی و حقوق شهروندی برای تغییر در ایران کوشیدند. در مقطع انقلاب مشروطه با توجه به نفوذ روحانیت در جامعه از یکسو و با استفاده از گسست رابطه ی میان روحانیت و حکومت در اثر واقعه ی رژی در مقابله با حکومت استبدادی رهبری روحانیت را پذیرفتند. آنها بر یک اتحاد سیاسی گردن نهادند که در نهایت تناقضات بعدی را دامن زد. یعنی درک نامتجانس روشنفکران مشروطه از مشروطیت و آنچه روحانیت مشروطه خواه از مشروطیت می طلبید. منتها این روشنفکران گمان کردند که با دادن تفسیری از مشروطیت که آن را منطبق بر اسلام بنماید خواهند توانست در تحقق آرمانهای مشروطه از قدرت روحانیت بهره ببرند.
نيروی واقعی مشروطه طلب را بايد در ميان روشنفكران مشروطه جستجو كرد و هر ادعايی بجز اين يك دروغ تاريخي است كه بر مبنای آن و با ايجاد اين تصور موهوم كه روحانيت و اسلاميون در جنبشهاي ملی و مردمي و دمكراسی طلب بدليل محتوايی شركت كرده اند . هر حركت روحانيت بر پايه ی يك منفعت گرايی و در عين حال تلاش برای برقراری مجلس دارالشورای كبرای اسلامی‌ و در نفی كلمه ی قبيحه ی آزادی بوده است.

تلاش ـ توضيحات شما اين برداشت را می دهد که در نهايت نمی توان تفاوتی ميان گروه اجتماعی تحت عنوان روحانيت يا به قولی پايگان دين قائل شد. زيرا دسته ای از آنها برای سرکوب انقلاب آزاديخواهی در کنار استبداد حکومتی ايستاد و ديگری در کنار مردم و انقلاب برای نفی کلمه قبيحه ی آزادی. آيا به اين اعتبار بايد نتيجه ی عمل هر دو دسته را يکی ارزيابی کرد؟ يا اين که به همان ميزان که ظلم طايفه قاجار را بايد به پای گروهی از روحانيت هم نوشت آيا نبايد، دستاوردهای مشروطيت را به بخشی از همين گروه اجتماعی نيز نسبت داد؟

بيضايی: بزرگترین دستاورد انقلاب مشروطه همانا جایگزین کردن هر چند الکن قانون عرف است بجای قانون شرع و طرح خواست تشکیل یک حکومت قانونی و ملی. شما به مباحث طرح شده در مجلی شورای ملی (که آقایان روحانیون اصرار داشتند مجلس شورای اسلامی نام بگیرد و با مقاومت مشروطه خواهان موفق به این کار نشدند) رجوع کنید و ببینید که مقاومت روحانیون در برابر اصول آزادیخواهانه تا چه حد بوده است. آن بخش از روحانیت که مشروطه خواه نام گرفته است، بخشی از این قوانین عرفی را می پذیرفت ولی بر نظارت نهادهای شرعی بر آن اصرار می ورزید و بخش دیگر را کلاً رد می کرد. این بخش از روحانیت در همان حمایت مشروط خود از مشروطیت نیز مصرف کننده ی افکاری بود که روشنفکران متجدد ایرانی تحت تاثیر تجدد گرایی غرب پذیرفته بودند و ترویج می کردند. البته در همان زمان نیز در تقلیل دادن مفاهیم و تهی کردن آن از معنا بنفع حفظ "بیضه ی اسلام" کوتاهی نمی کرد.
گفتم حمایت مشروط بخشی از روحانیت از مشروطیت، چرا که اصولا درک این بخش از روحانیت از مشروطه این بود که بناست از قدرت دربار کاسته و بر قدرت او افزوده شود.
شواهد بسیار وجود دارد که نشان می دهد میان روحانیت "مشروطه خواه" و روحانیت ضد مشروطه (برهبری شیخ فضل الله نوری) همراهی و بده بستانهای بسیاری وجود داشته است. فراموش نکنیم که بهبهانی بود که در مجلس شورا شیخ فضل الله نوری را "پیشوا و آقای مملکت" می خواند و باز فراموش نکنیم که همین روحانیون مشروطه خواه بودند
با قدرتی که در مجلس داشتند هر جا توانستند به زیان دموکراسی و بسود ارتجاع از نفوذ و قدرت خود بهره جستند، از جمله در برکنار کردن تقی زاده از نمایندگی مجلس و تبعید او. آنها هر جا توانستند با استفاده از همان لشکر استبداد علیه ترقی و دمکراسی وارد شدند و خود را مافوق قانون قرار دادند. همچنین در مورد نظارت روحانیون بر اقدامات و تصمیمات مجلس و امر قانونگزاری میان روحانیون " مشروطه خواه" و مشروعه خواه هیچ اختلاف اساسی وجود نداشت.
اگر منظورمان از دستاورد، تاسیس اندیشه نوین سیاسی در ایران باشد که خواست برقراری قانون و حکومت ناشی از اراده ی ملت و ورود ایران به عصر تجدد باشد، با تمام انتقاداتی که به روشنفکران متجدد می توان در بدفهمی این مبانی و اتکا به نیرویی که خود به سدی در برابر اجرای مشروطیت بدل شد (روحانیت) وارد کرد، این دستاوردها را مدیون تلاشهای روشنگرانه و پیگیرانه ی روشنفکران مشروطه خواه هستیم که بخشی از آنها از جناح مترقی دربار برخاسته بودند.
اینکه جرقه ی انقلاب مشروطه با گسست رابطه ی میان روحانیت و دربار و واقعه ی رژی زده شد و در پی این گسست روحانیت به قصد تضعیف حکومت سیاسی و تقویت قدرت خود پای به میدان گذاشت نیز امری غیر قابل انکار است. فراموش نکنیم که در اوایل قرن فکر مشروطه خواهی در شهرنشینان ایران تقویت پیدا کرده بود. در عین حال نمی توان منکر شد که گرایش بخشهایی از روحانیون به مشروطه خواهی (با تمام تفاصیلی که گفتیم) در دوره هایی در تقویت این جنبش نقش داشته است.

تلاش ـ اساساً امروز چه برداشتی ازعرفی گرائی در آن دوران می تواند وجود داشته باشد، وقتی ارزشهای دينی، فقه و احکام شرع سرچشمه قوانين جديد ملاک و معيار سنجش و ارزش گذاری رفتار فردی و اجتماعی و حتا تلاش بسياری از سرآمدان نام‌آور در حوزه های مختلف زندگی اجتماعی، در خدمت اثبات همسوئی و همگونی انديشه و ايده ها و آرمانهای جديد با قوانين و احکام اسلامی و منابع آن بوده است؟

بيضايی: روشنفكران مشروطه از دستاوردهای انقلاب فرانسه تاثیر پذیرفته بودند. جوهر اصلی فكری مشروطیت آگاه كردن انسان است به گوهر انسانی خود. لازمه ی این آگاهی بیرون آمدن انسان از بندگی، رشد اراده ی آزاد وی و برقراری قدرتی است كه بر پایه ی خواست او شكل گرفته است. انقلاب مشروطه را می توان یك انقلاب فرهنگی ارزیابی كرد كه راه را برای ترویج و ورود افكار آزادیخواهانه به ایران باز كرد. اساس فکر مشروطه که بر حقوق ملت، آزادی و قانون بنا شده ، سکولار است. هر چند که در اثر شرایط پیچیده ی آن روزگار و در گذر زمانه "آزادی" به نفع "استقلال" کنار نهاده شد، اما بحث بر سر مقوله ی آزادی، هر چند الکن اما در این دوره آغاز شد.
روشنفکران مشروطه را می توان به سه دسته تقسیم کرد:
- آنها كه هم به اسلام اعتقاد داشتند و هم در مبارزه با استبداد و استعمار ، با روحانيون احساس نزديكی می كردند مانند مستشار الدوله.
- آنها كه با وجود آگاهی به اختلاف عميق مباني مشروطه با نظرات و خواسته های روحانيون، مصلحت را در جلب همراهی آنان می ديدند و تلاش می كردند كه مباحثات اجتماعی را چاشنی اسلامی در هم آميزند مثل میرزا ملکم خان.
- آنها كه بطور قطع ميان نظامات اسلامی ونظامات قانونی و عقيدتی جديد جای هيچگونه نزديكی نمی ديدند مانند آخوندزاده.

اما دقت کنیم که حتا برای مستشارالدوله نیز در کتاب "یک کلمه" مبنا اعلامیه جهانی حقوق بشر است که او با افزودن آیاتی از قرآن برای اثبات قابل انطباق بودن این اصول بر اصول شریعت در متقاعد کردن روحانیون می کوشد. یعنی اعلامیه جهانی حقوق بشر نخست بار توسط او در ایران مطرح می شود و بعد آخوندزاده می آید و با استناد به اصول اول، سوم ، چهارم و هفدهم اعلامیه جهانی حقوق بشر تناقض آن را با قوانین شرع می نمایاند از جمله مسئله ی مساوات حقوقی و معضل حقوق زنان در اسلام ، مسئله ی اجبار حجاب، مسئله ی آزادی فردی، آزادی دگر انديشی، حد شرعی و دخالت در حريم شخصی... آخوندزاده در نقد اين تلاش مستشارالدوله در تقليل مفاهيم از ديدگاه عقلانی و با تكيه بر يك دستگاه فكري نسبتا منسجم ، سكولار و ليبرال ، ناممكن بودن تلفيق دو سيستم فكری عقلانی و دينی را به بهترين وجه به نمايش می گذارد و بر لزوم شفافيت و صراحت و در بيان انديشه و بخصوص توضيح درست مبانی فكری تأكيد می كند. آخوندزاده خواهان برچيده شدن دادگاههای شرع و باز گرفتن مقامهای قضاوت از روحانيون و سپردن آن به عدليه می شود.

تلاش ـ بنا بر اين می توان فتحعلی آخوند زاده را نماينده ی آن دسته از روشنفکرانی دانست که با برخی نظرات راديکال و سخنان عريان و انتقادی خود نسبت به فرهنگ جامعه و مذهب اسلام، در افق های دوردستِ اميد به دگرگونی و تحول فرهنگی ژرف، در دورترين چشم اندازها ايستاده بود. با وجود اين او نخستين کسی است که در تاريخ بيداری ايرانيان سخن از پروتستانتيسم اسلامی می گويد و در نهايت دين اسلام را از نظر استعداد اصلاح بر هر دين ديگری ارجح می شمارد. چنين نظراتی ـ که البته تنها خاص آخوندزاده هم نماندند ـ از سوی پرآوازه ترين روشنفکر صدرمشروطه، آيا اين ادعا را که مشروطيت نيز جنبش و انقلابی بوده بر شانه های روشن بينی دينی و در خدمت تقويت عصاره های دين و نفوذ آن در حوزه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی از طريق درک نوئی از معرفت دينی تأئيد نمی کند؟

بيضايی: آخوندزاده یک روشنفکر عقلگرا بود که نظرات خود را در مورد اسلام و نقش مخرب دخالت دین در عرصه ی حکومت و قانونگزاری به تفضیل شرح داده است. اما او یک انسان واقع بین نیز بود. او در خارج از ایران زندگی می کرد و چون از دسترس شاه و شیخ دور بود نظرات خود را به طور روشن نوشته است. در عین حال می دانست که روشنفکرانی که در داخل ایران زندگی می کردند، امکان بیان بدون هراس نظرات خود را ندارند، اما در عین حال او برخورد منقدانه ی خود را نسبت به محافظه کاریهایی که به خلط مباحث منجر می شد، حفظ کرد. آخوندزاده بعنوان یک روشنفکر واقع بین از قدرت و نفوذ دین آمیخته به جهل و خرافات و همچنین دستگاه مقتدر روحانیت آگاه بود. از نظر او در صورت تحقق "پروتستانتیسم اسلامی" از اقتدار دستگاه روحانیت کاسته می شد و تفکیک دین از حکومت ممکن. فراموش نکنیم که این باور همین امروز نیز در میان بخش گسترده ای از نیروهای سکولار جامعه ی ما وجود دارد. تحول در دین بمعنای منطبق ساختن آن بر زمان و کوتاه کردن دست دین از حکومت و قانونگزاری و تبدیل آن به امر خصوصی امروز نیز از خواسته های اساسی سکولارهای ایران است. نقدی که آرامش دوستدار به آخوندزاده دارد این است که او بعنوان یک روشنفکر غیر دینی و سکولار نمی بایست دغدغه ی اصلاح دین داشته باشد. نکته ی دیگرنقد دوستدار تفاوت بنیادین بین دستگاه متمرکز کلیسا در آن دوران و دستگاه غیر متمرکز حاکمیت روحانیون و اسلامگرایان و همچنین تفاوت بنیانهای مسیحیت و اسلام است که در اینجا جای پرداختن به آن نیست. آنچه به پرسش شما بر میگردد، کسی مثل آخوندزاده بعنوان یک نمونه ی بارز و برجسته ی روشنفکری سکولار که در عین حال به تغییرات آمرانه و از بالا اعتقادی ندارد و حضور و نقش ملت برای او در هر تغییری برجسته است و همچنین بعنوان کسی که عامل استبداد سلطنتی و حاکمیت روحانیت را بدرستی بعنوان منشاء مشکلات دوران خود تشخیص داده است، بدنبال ارائه ی راههايی برای کاستن از استبداد درباری و سلطه ی روحانیت و شریعت بر جامعه ی ایران و افزودن بر قدرت و حضور ملت در تعیین سرنوشت خویش بوده است. آخوندزاده نه تقویت کننده ی نفوذ دین در جامعه بلکه منقد دخالت دین در سرنوشت ملت بوده است. نوشته های او و سرآمدی او در ترویج خردگرایی و همچنین شهامت او در بیان صریح نظراتش گواه نقش غیر قابل انکار او در این زمینه است. با اینهمه انقلاب مشروطه با تعریف مفهوم تجدد در پیوند است و نه سنت.

تلاش ـ داشتن دغدغه اصلاح دين و حتا پيشرو دانستن اسلام در اصلاح دين ـ پروتستانتيسم اسلامی ـ و انطباق آن با روح زمان توسط روشنفکری چون آخوندزاده که شما در بنيانهای فکری سکولار و ليبرال وی ترديدی نداريد، مستنديست برای جريان های جديد نوانديشی دينی، در دينی دانستن جنبش و انقلاب مشروطه. البته احساس تعلق نسبت به گذشته ی مشترک و سعی در اثبات پيوند با آن از سوی گروههای اجتماعی مختلف، بيش از هر چيز بيانگر سربلندی از آن گذشته است. اما مسئله در اينجا بر سر دريافتی به دور از ترديد و منطبق بر حقيقت سرشت دينی يا غير دينی جنبشی اجتماعی چون مشروطيت است. حال اگر قرار باشد، افکار و نوشته های آخوندزاده منبعی برای استخراج اين حقيقت باشد، چطور می توانيم، به ارزيابی های شما حق دهيم؟

بيضايی: جریانهای نو اندیش دینی اگر واقعا نواندیش هستند با توجه به تجربه ی سی و یک سال حاکمیت نظامی که از دین ایدئولوژی حکومتی ساخت و از زمینه های واقعاً موجود فکر حاکمیت سیاسی دین در اسلام بهترین بهره برداری را کرد، نظامی که تمام تاریخ ما را بنا بر ایدئولوژی خودساخته تحریف کرد و مهمترین عنصر فرهنگ ایرانی را اسلام تعریف کرد تا با استفاده از آن هویت انسان ایرانی را بکل تغییر دهد (و در این مورد بکلی شکست خورد)، در وهله ی نخست می بایست از ایدئولوژی زدگی خود فاصله گرفته باشند. تنها درک ایدئولوژیک از دین است که به تصرف در آوردن تمام دستاوردهای فعالیتهای دیگران از جمله روشنفکری چون آخوندزاده را لازم می کند. وگرنه دیدن واقعیتهای تاریخی و پذیرفتن ضرورت عدم دخالت دین در قدرت سیاسی که نه به نفع دین است و نه به نفع کشور و ملت که تناقضی هم با باوردینی کسی ندارد، جزو حداقل هایی است که یک نیروی فکری نواندیش می بایست پذیرفته باشد.
افکار و نوشته های آخوندزاده را باید به تمامی خواند. فکر می کنم در اینصورت آقایان چنین ادعایی نمی داشتند. تمام دستگاه فکری آخوندزاده جز خرد و نیروی تعقل چیز دیگری را برسمیت نمی شناسد. آنوقت اینکه کسانی بیایند و از میان تمام دستگاه فکری یک روشنفکر، بخشی را بگیرند و بخواهند کل آن سیستم فکری را مختل کنند، اين همان کاری است که حکومت اسلامی در اين سی سال کرده است و تفاوتی با آن ندارند. بخش عمده ی افکار آخوندزاده را باید در مکتوباتش، در سیستم فکری تعقل گرایش جست. وگرنه آخوند زاده در مورد اصلاح خط نیز تئوریهایی داده که موفق نبوده و عمل نمی کرده است. در این مورد آخوندزاده دچار یک خطای نظری شده که آرامش دوستدار بخوبی مشکلات آن را تشریح می کند و آن درک آخوند زاده از واژه ی پروتستانتیسم از یکسو و نادیده گرفتن تفاوتهای اساسی دستگاه کلیسا و روحانیت شیعه از سوی دیگر است. آقایان طوری حرف می زنند که گویا آخوندزاده تمام سیستم فکری خود را به نفع اصلاح دین به کناری گذاشته است. خیر، بهیچوجه اینطور نبوده است. بلکه آخوندزاده امیدوار بود که در مسیر تحول و پیشرفت ایران به سوی یک جامعه ی شهروندی و سکولار (که او آرزو میکرده) بخشهای مهمی از آندسته از مردم که بدلیل عدم وجود امکان تحزب، آموزش و بیداد فقر و بدبختی و خرافات، بدنبال روحانیون شیعه می افتادند، ذره ای به حقوق خود آگاه شوند و از دنباله روی حاکمیت روحانیون شیعه دست بردارند.

تلاش ـ ما در دوره هائی از گذشته نزديکتر خود، يا در بخشهائی از سرآمدان جامعه هم دين ستيزی را تجربه کرده ايم و هم بی اعتنائی و خار شمردن گرايش های دينی را. اما بازدهی و تأثير اين روش ها بازهم کمتر بوده است، به ويژه در حوزه سياست، حقوق و اصلاحات اجتماعی. چرا؟

بيضايی: روشنفکری ایران یا از سنت فکری لیبرال برآمده اند و یا از سنت فکری چپ. اگر منظور از دین ستیزی، چپ ایران باشد که عملکرد تاریخی این چپ که یکی از قویترین گرایشهای آن لااقل تا دوران انقلاب و بعد از آن از حزب توده می آمد، هر چه بوده، دین ستیزانه نبوده است. جریانهای رادیکال چپ نیزلا اقل تا مقطع انقلاب گرایش دین ستیزانه نداشتند، بلکه نوک اصلی حملاتشان قدرت حاکم بوده است. مگر اینکه بگوییم اصولا مارکسیست بودن آنها بمعنای دین ستیزی است که چنین حقی نداریم. در عمل سیاسی باید گفت که حکومت اسلامی بخشی از تئوری حکومت ایدئولوژیک و عمل سیاسی خود را اتفاقا ازبخش رادیکال ایدئولوژی زده ی همین چپ گرفته است. از انقلاب فرهنگی گرفته تا اعدام انقلابی، از حرفهای عوافریبانه در دفاع از مستضعفین تا ضدیت با "امپریالیسم"... اصولا موضوع مبارزه ی گرایشهای گوناگون سیاسی در قرن بیستم همه چیز بوده بجز دین ستیزی.

لیبرالهای ایران هم که بخشی شان به مسلمان بودن خود اذعان داشته اند و بخشی دین را امر خصوصی دانسته از آن پرچم نساخته اند و در عین حال در ضدیت با دین بعنوان امر و باور شخصی نیز سخنی نگفته اند. این از عرصه ی سیاست. در عرصه فرهنگی ما روشنفکرانی داشته و داریم (و چه خوب که داریم) که در پی جستجوی علل عقب ماندگی ما ایرانیان در تاریخ و در آسیب شناسی شکست، در نقد و حتی نفی دین بعنوان یکی از این عوامل نیز نوشته اند. حال با این نظرات چه موافق باشیم و چه نباشیم، نمی توانیم از اصل وجود شک و حتی نفی در تفکر بخشی از روشنفکرانمان اینگونه نتیجه بگیریم که افکار آنها عاملی برای تقویت بنیادهای دینی و یا بر عکس بوده است. اینها اکثرا در حوزه ی فرهنگی اندیشیده اند و کسی را نمی توان به صرف اندیشیدن محکوم کرد.
فکر می کنم کمتر روشنفکری باشد که بخواهد دین را در جامعه از بین ببرد و یا اینکه در این خیال خام باشد که اصولا چنین امکانی وجود دارد. شما اگر در عرصه ی سیاسی چنین نیرویی می شناسید لطفا معرفی کنید.
مسئله نه ستیز با دین، بلکه مبارزه با ادعای حاکمیت سیاسی کسانی است که از امر خصوصی یک باور ایئولوژیک و منشاء قانونگزاری و تعیین سرنوشت میلیونها انسان می سازند و از یک باور شخصی (حتی اگر باور میلیونها انسان هم باشد) ابزاری برای ایجاد تبعیض و تداوم استبداد و جلوگیری از رشد و تنوع فکری در جامعه و یکسان سازی هویتی می سازند و راه را بر تنفس ملت می بندند و حتی در خصوصی ترین حوزه های حیات انسانی اش دخالت می کنند و مانع پیشرفت جامعه ی ایران و باعث رفتن این جامعه بسوی نوعی اضمحلال همه جانبه شده اند.

تلاش ـ دو راهی های ما پايان ناپذيرند! بيش از يکسده است که سخن از اصلاح دين و انطباق آن بر روح زمان می شود. اما از دل تلاشهای جريانهای مدعی اصلاح دين، از آخوندزاده، روحانيون مشروطه خواه و جريانهای روشنفکری آن و رجال منورالفکری چون مستشارالدوله گرفته تا شريعتی و بعد مدافعان انقلاب اسلامی و ... حتا بخش مهمی از روشنفکران عرفی گرای ما نيز با اشتياق و با ياری از مفاهيم و نظريه های عاريه ای از ديگران سعی در گرمتر نمودن کوره ی اين اصلاح داشته اند. اما ما همواره و در هر گام از بکار بستن اسلام اصلاح شده با درهم آميختگی بيشتر دين و حکومت و تحکيم قدرت سياسی دين روبرو بوده ايم. مشکل کجاست؟ در دين يا در تسخيرشدگی توسط دين؟

بيضايی: یک دلیل وجود ندارد. برای بررسی دلایل باید به عقب رفت و تاریخ ما را با تمام فراز و نشیبهایش بخصوص از عهد صفویه به بعد مورد بررسی قرار داد که در این زمینه کارهایی نیز شده است. در این زمینه باید از یکسو به جامعه ای که بخش مهم آن از امکان دسترسی به وسایل لازم برای یک زندگی انسانی محروم بوده پرداخت و از سوی دیگر به ساختار حاکمیت و قدرت سیاسی در جامعه ی ایران و همچنین جنگها و حملات پی درپی که به ایران از خارج صورت گرفته است. ساختار قدرت استبدادی که مشروعیت خود را از حکام دین می گیرد، تنها در ایران وجود نداشته است. در جهان غرب این ساختار در اثر ایجاد جنبشهای فکری و حرکتهای اجتماعی در پی آن رفته رفته از شکل استبدادی درآمده و ساختارهای دمکراتیک جای آن را گرفته و در عین حال دستگاه دین نیز جایگاه اجتماعی خود را حفظ کرده اما از عرصه اقتدار سیاسی تفکیک شده است. در ایران انقلاب مشروطه علیرغم تمام اشتباهات و تصمیمهای از روی ناچاری، اولین بار مفاهیم دمکراتیک و تلاش برای محدود کردن استبداد دولتی و حاکمیت دینی صورت گرفت. روشنفکری ما در دو مقطع مهم تاریخی برای ایستادگی در برابر استبداد حاکم با روحانیت اتحاد کرد، در اولی یعنی دوران مشروطه، حاکمیت دینی موفق به در دست گرفتن تام قدرت نشد، چرا که موضوع اصلی انقلاب مشروطه ورود به تجدد و گفتمان آزادی بود و در دومی رفع استبداد سلطنتی و گفتمان بازگشت به سنت و تقابل با غرب و هر آنچه از غرب می آید، عرصه را به کل در اختیار حاکمیت شیعه قرار داد و این هر دو به یاری روشنفکری ما.

اسلام یک دین سیاسی است که برای تمام مسائل زندگی بشری از آداب رفتن به دستشویی گرفته تا حکومتداری نسخه پیچیده است وشکل عملی دخالت آن را در حکومت در سی و یک سال گذشته تجربه کرده ایم. شاید باید این اتفاق در تاریخ ما می افتاد تا جامعه نتایج فاجعه ای که سالها در کنار استبداد رسمی در حال شکل گرفتن بود را از نزدیک تجربه کند. هر چند که بهای گزافی برای این تجربه پرداختیم و داریم می پردازیم. اما من به آینده بدبین نیستم چرا که جامعه ی ایران هرگز به اندازه ی امروز "سکولار" نبوده است. اکثریت مردم ایران مسلمان هستند اما به شیوه ی خودشان نه آنگونه که خشک مغزان حکومتی از آنها می خواهند که باشند. برای بسیاری از ایرانیان بی حجاب بودن خلاف مسلمان بودن و نماز خواندن نیست. برای آنها دوست داشتن و عشق و لذت بردن از زندگی با مسلمان بودن منافات ندارد. موسیقی زیباست، رقص وجد آور است، حضور زن و مرد در کنار یکدیگر در شادی و غم، در عشق و در هر آنچه یک زندگی سالم انسانی می طلبد. بسیاری از ایرانیان امروز به این درک رسیده اند که می توان در همسایگی یک بی دین، یک همجنسگرا، یک بهایی زیست و به خون او تشنه نبود و حتی با او دوست بود. این مرزبندیهای مصنوعی سی و یک ساله ی اجباری و تحمیلی دارد رنگ می بازد. هر روز تعداد بیشتری از میان اکثریت جوان ما به دفاع از حقوق دگر اندیش بر می خیزند. این یعنی که سی یک سال شست و شوی مغزی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر نتیجه اش بر عکس بوده است. هیچگاه به اندازه ی ایران خشونت زده ی امروز حرکتهای مخالف با خشونت شکل نگرفته است. اینکه بر تعداد بقول شما دین ستیزان در ایران افزوده شده نیز غیر طبیعی نیست و عکس العملی است به آنچه بنام حکوت اسلامی بر آنها رفته است. نواندیش دینی اگر واقعا می خواهد اعتقاد را با زمانه تطبیق دهد باید در مقابل حکومت دینی و برای برقراری نظامی سکولار و دمکراتیک حرکت کند تا هم دینش لطمه نبیند و هم ایران ویران نشود. روشنفکر سکولار امروز در اقلیت نیست، بلکه خواسته های بخش بزرگی از جامعه ی ایران را نمایندگی می کند اما متاسفانه هنوز به وزن و مسئولیت اجتماعی خود واقف نیست. نواندیش دینی متوجه باشد که جامعه ایران امروز به قرون وسطا باز نمی گردد تا او بعنوان مارتین لوتر تازه اصلاح دینش را آغاز کند. تجدد ما از سنت ما بیرون نیامده و از آن کاملا نیز رها نشده است. اما هر چه بوده و هست امروز بخشی از ماست و خواسته های ملی مان که نمی توان آن را ندیده انگاشت.


تلاش ـ خانم بيضايی با سپاس از شما.

 

^

 


 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET