از ميان مصاحبه ها

مصاحبه با سايت تلاش آن لاين

( چاپ شده در سايت تلاش 2007)

PDF نسخه

 

 

 

 

 

 

 

 


تلاش شماره ٢٥

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

1 ـ سرکار خانم بيضايی پيش از هرچيز بايد بگويم خسته نباشيد و بعد سپاسگزاری کنم که در اين موقعيتی که بيشتر در سفر و سخت درگير کار تأتر و نمايش دو اثر جديد خود هستيد، به خواهش ما برای انجام اين گفتگو پاسخ مثبت داديد.

هشت مارس روز جهانی زن آمد و گذشت و به روال همه ساله مراسم و جلسات بحث و گفتگوهائی حول آن توسط محافل و مجامع مختلف برگزار گرديد. از قضا خود شما نيز از سوی بنياد خوئی به مناسبت همين روز برای انجام سخنرانی به آمريکا دعوت شده بوديد. تجمعاتی نيز از سوی زنان مبارز در داخل ايران تشکيل شد که خبر رودرروئی خشونت آميز نيروهای سرکوب رژيم با اين تجمعات بازهم تأسف و تأثر همگان را برانگيخت. ما تا کنون بارها به مناسبت اين روز با شما در فصلنامه تلاش مصاحبت هائی داشته و هر چند نه به طور منظم و همه ساله اما به دفعات نظرات شما را در باره وضعيت و موقعيت مبارزات زنان ايران جويا شده ايم.

مبارزات زنان ايران از انقلاب اسلامی تا کنون مراحل گوناگونی را پشت سر گذارده است. اگر شما بخواهيد نگاهی فشرده به اين مسير سه دهه ای طی شده بی اندازيد، که مبارزات زنان در طول آن هرگز متوقف نشده است، بر کداميک از مهمترين برجستگی يا برجستگی های اين مبارزات انگشت می گذاريد؟

 

نيلوفر بيضايی ـ با درود به شما و سپاس از انكه من را برای شركت در اين گفتگو دعوت كرديد. بله، من بمناسبت روز زن و بدعوت بنياد اسماعيل خويی سفری به آتلانتا داشتم و در آنجا درباره ی زنان و انقلاب اسلامی سخن گفتم. در آن مراسم نيز هم شركت كنندگان و هم خانم شهلا عبقری و هم من كه سخنرانان بوديم، نگران زنان ايران بوديم و مسئله ی دستگيری و سركوب فعالين جنبش زنان ايران در مركز توجه قرار داشت. مسئله ی زنان پاشنه ی آشيل حكومت دينی است و هر خواسته ای را كه جنبش زنان مطرح كند ، خواه نا خواه قوانين دينی را بزير علامت سوال می برد. بعبارت ديگر طرح مسئله ی زنان بطور بالقوه از نظر حكومت اسلامی يعنی نفی علت وجودی آن .

انقلاب اسلامی از همان ابتدا با حضور گسترده ی زنان همراه بود. در جريان انقلاب ميان سه قشر و گروه از زنان يك همگرايی بوجود آمد. دو گروه اول از زنانی تشكيل می شدند كه در يكسواز بخش مدرن و در سوی ديگر از بخش سنتی طبقه ی متوسط برخاسته بودند. در گروه اول با زنان مدرن شهری روبرويیم كه بسياری از آنها دارای تحصيلات دانشگاهی بودند و در زمان شاه حدود 9 درصد از كل زنان كشور را تشكيل می دادند. اكثر اين زنان شاغل بودند . بخش عمده ی اين گروه را زنان سكولار تشكيل می دادند. در گروه دوم كه بخش وسيعی از كل زنان را تشكيل می داد (حدود 70 درصد) زنانی حضور داشتند كه اكثرا كم سواد و يا فاقد تحصيلات دانشگاهی بودند. درصد بالايی از اين زنان، خانه دار بودند و نسبت به گروه اول، تعداد زيادی از آنها مذهبی بودند و بجز خانه بيشتر در مجالس مذهبی حضور داشتند. گروه سوم از زنان شاغل شهری و روستايی تشكيل می شد كه با جريان صنعتی شدن در برنامه چهارم و پنجم عمرانی شاه بعنوان كارگر وارد بخش صنعتی شده بودند. زنان اين گروه از سطح سواد بسيار پايینی برخوردار بودند و اكثرا بيسواد بودند.

در حاليكه بسياری از زنان گروه اول ، در مخالفت با استبداد حاكم به خيابانها آمدند و اسلامی بودن انقلاب را امری ثانوی يا گذرا تلقی می كردند، زنان گروه دوم بدليل ماهيت مذهبی انقلاب و بدين دليل كه آن را حركتی دينی و شرعی می دانستند، در انقلاب شركت كردند. زنان گروه سوم بيش از هر چيز به اميد تغيیر شرايط اقتصادی زندگيشان به انقلاب پيوستند. آنچه مسلم است برای هيچيك از اين گروهها مسئله ی حقوق زن مطرح نبود و در جريان انقلاب، حجاب بسرعت به يك سمبل مبارزه با غرب ، غربگرايی و بی بند و باری بدل شد و بسياری از زنان گروه دوم بسرعت به اهرمهای سركوب بدل شدند و در نقش خواهران زينب در سركوب زنان سكولار فعالانه شركت كردند.

پس از انقلاب، تظاهرات زنان در اعتراض به حجاب اجباری در 8 مارچ سال 1358 اولين نشانه ی آگاهی زنان به فاجعه ای بود كه در حال بوقوع پيوستن بود: از دست رفتن تك تك حقوق انسانی و اجتماعی آنها. در آن تظاهرات دو شعار بسيار عمده مطرح شد: ما انقلاب نكرديم تا به عقب برگرديم و آزادی نه شرقي، نه غربي، جهانی ست.

متاسفانه به عقب برگشتيم و آزادی فدای استقلال و هويت دينی شد، اما آنچه مسلم است نطفه ی پديده ای بنام جنبش زنان نيز در همان دوران زده شد. هر چند كه آن زنان شديدا سركوب شدند ، هر چند كه سركوب آنها نه تنها توسط اسلاميون بلكه با همراهی انقلابيون ضد امپرياليست (اعم از زن و مرد) و همچنين مردانی كه اينك احساس قدرت می كردند و از رانده شدن زنان به پستوی خانه چندان ناراضی نبودند، انجام شد...

در دهه ی شصت بدليل جنگ وگستردگی فضای سركوب كه از بركات جنگ برای حاكمين بود، فضای حركت و اعتراض برای زنان بسيار كاملا بسته بود. بسياری از زنانی كه بطور بالقوه می تواستند جزو فعالن حقوق زن باشند، در سازمانهای سياسی فعاليت می كردند. بسياری از آنها اعدام شدند يا به زندان افتادند، بسياری به تبعيد ناخواسته تن در دادند. اين دوران دوران ركود و سقوط بود. سقوط اخلاقی ، سياسی ، انسانی و اجتماعی ايران بدست خشك مغزان كوردلی كه خشونت پرچمشان بود و خود مطلق بينی راهدارشان. همچنين جنگی كه برای آنها بركت الهی بود و آمده بود تا ماندگارشان كند. شباهتهای حيرت انگيز شكل گيری نظام ايدئولوژيك اسلامی با نظام فاشيستی هيتلر، امری است غير قابل انكار. نظامهايی كه مغزهای متفكر و سازمان دهندگانشان مردانی هستند كه می خواهند اوج قدرت خود را بنمايش بگذارند و توسط يك اكثريت بی تفاوت يا موافق همراهی می شوند. اصلا اتفاقی نيست كه هر دو نظام حق قضاوت را از زنان می گيرند، از زنان بعنوان ابزار تحكيم قدرت خويش بهره می جويند و از آنها بعنوان ماشين توليد مثل برای زايیدن فرزندانی كه برای اهداف والای اينان به جنگ فرستاده می شوند، بهره می جويند. اصلا تصادفی نيست كه هر دو مهمترين وظايف زنان را مادر بودن و همسر بودن می خوانند و تلفيقی از ناسيوناليسم، سكسيسم، سوسياليسم و راسيسم يا اسلاميسم را به ملغمه ی ايدئولوژيك خود بدل می سازند.

 

بهر حال پس از پايان جنگ و با بالا گرفتن نارضايتی عمومي، زنان ايران پس از يكدوره سكوت و ركود و عليرغم اينكه حتی در همان دوران نيز در عكس العمل به هويت تحميلی حكومت، نوعی مقاومت در اعماق جامعه و همچنين در ميان زنان در برابر پذيرش حجاب تحميلی ، روی آوردن به موسيقی و هنر و تحصيل، وجود داشت، در دهه ی هفتاد شاهد رشد تلاشهای زنان بسوی تشكل و بيان اعتراض به قوانين ضد زن هستيم. رشد تعداد روزنامه نگاران زن، تلاش زنان برای ايجاد تشكلهای غير دولتي، رشد گرايش سكولار در ميان زنان، گسستن بخشی از زنان مذهبی از ايده ی حكومت دينی و پيوستن آنها به جنبش سكولار زنان، تاسيس سايتهای اينترنتی مربوط به مسائل زنان، تاسيس وبلاگهای دختران جوان، رشد تعداد زنانی كه در زمينه ی مسايل زنان می نويسند و تحقيق می كنند، رشد تعداد نويسندگان ، شاعران و هنرمندان زن كه مسئله ی زنان و برخورد با ممنوعيت ها و بايد ونبايد ها را در مركز توجه قرار می دهند و بسياری مثالهای ديگر، نشان از مقاومت و تلاش برای تغيیر دارد كه در تمام اين 28 سال به اشكال گوناگون وجود داشته است.

 

اما اين سكه روی ديگری نيز دارد كه بدون توجه به آن و بدون درك تناقضات آن ، هر تحليلی از وضعيت زنان بطور اخص و اوضاع كلی جامعه بطور اعم ما را دچار اشتباه خواهد كرد. سوی ديگر ماجرا اين است كه هر چند اين حكومت موفق نشد (عليرغم تلاشی كه كرد) از اين مردم و از اين زنان ، آدم آهنی های بی اراده بسازد، اما در شكستن اين مقاومت و در جلوگيری از گسترش يافتنش و همچنين در تبديل عقب ماندگی به يك نورم اجتماعی چندان هم ناموفق نبوده است. اين حكومت تفكری را نمايندگی می كند كه در بخش سنتی جامعه ی ايران ريشه دارد. بخشی كه با تمام نيرو در مقابل پيوستن ايران به جامعه ی جهانی مقاومت می كند. برای روشن شدن منظورم، تنها به يك مورد اشاره می كنم: نظام آموزشی ايران در 28 سال گذشته مبتنی بر سمتگيری ايدئولوژيك، مذهبی و سياسی بوده وهدف رسمی خود را الويت تزكيه بر تعليم خوانده است. در چنين نظامي، مدرسه نه يك پروژه ی تربيتی و آموزشي، بلكه يك پروژه ی سياسی است. كل نظام آموزشی كشور بر پايه ی تبعيض جنسی استوار است كه در آن حتی حق برابر آموزش برای دختران و پسران برسميت شناخته نشده و دختران از حق تحصيل در دهها رشته ی تحصيلی محروم هستند. در كتابهای درسی نابرابری جنسی بصورت آشكار تبليغ می شود. مدرسه مكانی است كه علاوه بر آموزش در روند شكل گيری هويت اجتماعي، جنسيتی و شخصيتی انسانها و همچنين آموختن همزيستی و مشاركت نقش مهمی ايفا می كند. دختر متولد شدن در جامعه ی ايران از همان سنين كودكی با بايدها و نبايدهای بيشمار با ممنوعيتها و محروميتهای بی پايان همراه است. در مدرسه اين محروميتها و محدوديتها هنجار رسمی به خود می گيرد و تثبيت می شود. مجموعه ی اين عوامل از يكسو باعث پذيرش فرودستی از سوی بسياری از دختران و در عين حال بروز اختلالات روحي، دپرسيون، خودكشی ... می شود يا به شكل گيری نوعی طغيان كور در مقابل همه چيز و همه كس منتهی می شود (عدم تعادل و ثبات شخصيتي، خمودگی تناثض ميان گفتار و كردار و بسياری نشانه های ديگر). از سوی ديگر، هر چند وجود 60 درصد دانشجوی دختر بسيار مثبت است، اما تحصيل به خودی خود نمی تواند تحول اساسی در نگرش بوجود بياود. بهمين دليل ما امروز با هزاران دانشجوی دختر روبرويیم كه الگوی زندگی بسياری از آنها (شوهرداري، تربيت فرزند... ) هيچ تفاوتی با مادران يا مادربزرگهای بيسوادشان ندارد. هر تخصصی كه كسب می شود، اگر به كار نيايد و در زندان مناسبات ضدزن گرفتار شود، پوسيده و نابود می شود. اين است وضعيت امروز زنان، با همان تناقضاتی كه گقتيم. جنبش زنان راهی بس دشوار در پيش دارد. اكثر تئوريسينها و مغزهای متفكر جنبش زنان به نسل پيش از انقلاب تعلق دارند. همان نسلی كه در سنين جوانی در انقلاب شركت فعال داشت، در بقدرت رسيدن حكومت دينی سهيم بود، در دهه ی شصت سركوب شد و خوشبختانه توانست زنده بماند. امروز تعداد زيادی از دختران جوان به اين جنبش پيوسته اند. جوانانی كه متولد بعد از انقلابند و تنها نوع عملی زندگی كه می شناسند ، به دوران پس از انقلاب مربوط می شود. آنها هرگز تجربه ی آزاد بودن در انتخاب پوشش، در انتخاب رشته ی تحصيلی و شغل ، در معاشرت با جنس مخالف ... را در عمل نداشته اند. اما بسياری از شنيده ها و در عين حال آشنايی با دنيای بيرون از ايران ، رسيدن به ابتدايی تين حقوق انسانی را برای آنها به يك آرزوی دست نيافتنی بدل كرده است. نسل زنان انقلاب، درس بزرگی گرفته است: طرح مساله و خواستهای زنان به هيچ بهانه ای نمی بايست به تعويق بيفتد و به زمانی نامعلوم موكول شود. تجربه ی اشتباه ديگر در نزديكی به اصلاح طلبان حكومتی نيز درس بزرگتری به آنها داد. حفظ استقلال اين جنبش، يكی از مهمترين تضمينهای تداوم آن است.

 

2 ـ اهميت نقش و جايگاه مبارزات زنان را از نظر تاثير بر ژرفای مبارزات آزاديخواهانه کنونی چگونه ارزيابی می کنيد؟ آيا می توانيم از نظر عمق آگاهی نسبت به اهداف آزاديخواهانه و تساوی طلبانه، اين مبارزات را به عنوان معيار سنجش گستره و ژرفای جنبشی که در ايران از آن تحت عنوان جنبش مدنی نام می برند، قلمداد کنيم؟

 

نيلوفر بيضايی ـ صد در صد. امروز جنبش زنان يكی از اصلی ترين مولفه های جنبش دمكراسی خواهی در ايران است. شايد بتوان به جرات گقت كه زنان بيشترين صدمه را از حكومت دينی خورده اند. اصل كنترل كه يكی از اصول بقای حكومت تام گرای دينی و اصولا حكومتهای توتاليتر است، از كنترل بر جسم زنان آغاز شد و به كنترل روان جامعه گسترش پيدا كرد. حجابی كه به زنان ايران تحميل شد، بسرعت به حجاب و پرده های ضخيم در مغزها و هنجارهای اجتماعی بدل شد و جامعه ی ايران را به يك جامعه ی بی تعادل و ناهنجار بدل كرد. حضور خلاق و پويای زنان در مبارزات مدنی امروز، نشان از ناتوانی حكومتی دارد كه عليرغم در دست داشتن همه ی ابزارهای ممكن، از نظامی گرفته تا اقتصادي، از دستگاههای تبليغاتی گرفته تا سوء استقاده ی ايدئولوژيك از امری بنام باورهای مردم ، نتوانست سايه ی شوم خود را بتمامی در اعماق جامعه بگستراند. توانست جامعه را بيمار و مختل كند ، اما نتوانست عامل خلاقيت و فكر آزادی را از جامعه ی ايران حذف كند. جنبش زنان ايران، هر چند تعداد فعالين عملی اش هنوز كم است، اما توانسته نقش ماندگار خود را بر اين تاريخ سی ساله بنشاند... و هنوز حرف آخر زده نشده است.

 

3 ـ سخن از نقش مبارزات زنان در جنبش مدنی به ميان آمد، می دانيم که در سالهای اخير بکار گيری واژگانی نظير جامعه مدنی، جنبش مدنی يا سازمانهای مدنی بسيار متداول شده است. از نظر برخی از صاحب نظران سياسی اينها مفاهيم جديدی برای ما ايرانی ها هستند و لازم است به عنوان مفاهيم پراهميت انديشه سياسی جديد برخاسته از فرهنگ دمکراسی نسبت به مضمون واقعی و صحيح آنها با تعمق و دانش کافی برخورد کنيم و از تزريق تخيلات خود به درون آنها و در نتيجه بی محتوا کردنشان بپرهيزيم.

از سوی ديگر به نظر می رسد ايرانيها تحت تاثير مبارزات مسالمت آميز در کشورهای سوسياليستی سابق و به تدريج برداشتهائی از اين نوع مبارزات و مطالبات درونی اين جوامع را به ايران انتقال دادند. امروز ما شاهديم که در ايران تعداد بيشماری سازمانها و تشکل هائی وجود دارند که از آنها تحت عنوان سازمانهای مدنی نام می برند.

اصلاح طلبان درون حکومت ـ که اين مبارزات و سازمانهای درونی آن در مقاطعی در خدمت به اين جناح از حکومت درآمدند ـ و همچنين پيروانشان در صفوف اپوزيسيون، با استناد به روش مبارزات مسالمت جويانه اين سازمانها و طرح مطالبات محدود و درچهارچوب قوانين اسلامی توسط آنها، نتيجه می گيرند که اين مبارزات در چهارچوب حفظ حکومت اسلامی هم می توانند به رشد و گسترش خود ادامه داده و در نهايت با طرح خواستهای اصلاحی به اصلاح شدن حکومت ياری رسانند. چنين تعبيری البته با نتايجی که جنبش مدنی و بدور از خشونت انقلابی در کشورهای سوسياليستی ببار آورد، يعنی فروريختن قدرت احزاب کمونيستی و فروپاشی نظامهای توتاليتر آنها، تفاوت آشکار دارد. امروزدر هيچ يک از کشورهای بلوک شوروی گذشته حکومت اصلاح شده کمونيستی وجود ندارد. با توجه به اين تجربه آيا رشد جنبش مدنی در ايران هم به تلاشی حکومت اسلامی خواهد انجاميد؟

 

 

 

نيلوفر بيضايی ـ نقطه نظراتی كه در پرسش خود مطرح كرديد، خود نشانه ای است از آشفتگی و سردرگمی واقعا موجود در ميان نيروهای اجتماعی و سياسی در ايران امروز. مسئله ی نخست معضل استفاده از واژگان است. ما با حاكميتی روبرويیم كه به آسمان وصل است يا بعبارت ديگر با وصل كردن خود به آسمان، حل معضلات زمينی و اينجايی را به يك زمان و مكان نامعلوم حواله می دهد. فرهنگ قناعت و پذيرش خواست الهی همان فرهنگ فرودستی ملی است در مقابل اراده ی ماوراءالطبيعه. اين فرهنگ در جامعه ی ايران نيز ريشه دارد. برای همين است كه برای ملت ما مقابله با شخص بعنوان حاكم مستبد، امری ممكن بود و ايستادن در مقابل حاكمی كه قدرتش به آسمان وصل است، امری است در حال حاضر ناممكن. اهرم محرك جنبش اجتماعی در ايران، طبقه متوسط است. تشكلها و سازمانهای مدني، تلاش برای ترويج فرهنگ شهروندی را سازمان می دهند. اين يك تز نظری كلی است كه در جزئيات آن بايد دقت كنيم. با توجه به اينكه بسياری از اين تشكلها همان نهادهای موازی هستند كه به نام تشكل مدنی در خدمت باندهای دولتی عمل می كنند، آن معدود تشكلهای نسبتا مستقل امكان عمل بسيار محدودی دارند كه در زمان اصلاح طلبان حكومتی به كار می آمدند، چرا كه يك باند حكومتی از حمايت آنها برای كنار راندن باند ديگر سود می جست. اما بمحض اينكه ان تشكلها خواستند خواسته های خود را در سطح جامعه مطرح كنند، همان باندها در مقابلشان ايستادند، چرا كه بقای حكومت دينی را به خطر می انداختند. بهمين دليل نيز حكومت دينی و همه ی باندهای ذينفع در بقای آن از گسترش رابطه ميان اين نهادها و مردم هراس فراوان دارند. امكان گسترش ارتباط ميان اين تشكلها و فعالين با مردم، با توجه با زبدگی حاكميت در محدود كردن، سركوب و بخشا تخريب و مخدوش جلوه دادن هويت آنها، تقريبا نزديك به صفر است. برای همين ما با جنبشهای مدنی گوناگون و پراكنده روبرويیم كه با توجه به محدود بودن تعداد فعالين آنها براحتی سركوب می شوند. لازمه ی رشد اين تشكلها وجود حداقلی از آزادی و امكان رشد است كه در فضای كنونی وجود ندارد و در فضای دوخردادی بصورت مجازی وجود داشت ، برای مدت معينی مورد استفاده ی حاكمين قرار گرفت و سركوب شد. رشد يك جنبش به رشد ارتباط ميان بدنه و سر منوط است. نكته ی ديگر انكه در درون همين جنبشهای مدنی ما با نشانه هايی از هژمونی طلبی های كاذب روبرويیم كه ريشه در گروهبنديهای ايدئولوژيك دهه ی 50 دارد. عامل ديگر، حربه ی هميشگی جمهوری اسلامی در نسبت دادن جنبشهای مدنی به بيگانه است كه متاسفانه نه تنها در ميان حاميان حكومت، بلكه در ميان مخالفين نيز هنوز كارآمد است و ريشه در يك بيماری تاريخی دارد. جمهوری اسلامی با آگاهی كامل بر اثر گذار بودن اتهاماتی چون وابستگی به بيگانه، از اين ابزار برای بی اعتبار كردن فعالين اين جنبش در اذهان عمومی بهره می جويد.

اما اين نكته ی بسيار مهم كه اصولا ضرورت ايجاد تشكلهای مدنی و تقويت جامعه ی مدنی برای تضعيف اتوريته و تسلط تام گرايانه ی قدرت سياسی بر بسياری از فعالين ما روشن شده است، امری مثبت است.

 

نكته ی ديگر عامل خارجی است. پس از فروپاشی اتحاد جماهير شوروی بعنوان زادگاه اردوگاه سوسياليستی و با شكست اخلاقي، سياسي، اقتصادی و فرهنگی نظام های توتاليتر كمونيستي، امكان رشد و گسترش سريع جنبشهای مدنی در اروپای شرقی بوجود آمد. اين جنبشها از حمايت كامل بلوك غرب برخوردار بودند كه با انعكاس وسيع حركتهای مدنی و تنگ كردن همزمان عرصه ها بر دولتهای توتاليتر به پيروزی اين جنبشها ياری رساندند. در منطقه ی ما، حكومت اسلامی بعنوان زادگاه فكری و عملی بنيادگرايی اسلامی بدلايل فراوانی كه از حوصله ی اين بحث خارج است، هنوز بعنوان الگويی برای بخشهای نيروهای ارتجاعی اسلامگرا و شديدا ضدغرب از اعتبار برخوردار است و حتی بخشی از هواداران اردوگاه شكست خورده ی سوسياليستی همراه با طرفداران تئوری نسبی گرايی فرهنگی در غرب و لابی ايستهای حكومت دينی در سطح بين المللي، به ايجاد فضايی ياری رسانده اند كه حمايت از جنبش مدنی داخل ايران را با توجه به هراسهايی كه در فعالين خود اين جنبش از اتهام وابستگی بوجود آمده است، با موانع جدی روبرو می كند.

 

خلاصه اينكه رشد جنبش مدنی در ايران، پيش شرط مهمی برای تغيیر در ايران است كه بدون حمايت بين المللی نمی تواند به سرانجام برسد و شديدا سركوب خواهد شد.

 

4 ـ شکست جنبش دوم خرداد و تلاش حافظان حکومت دينی برای اصلاح رژيم از درون به روشن تر شدن مرزهای تفکيک نيروهای مخالف حکومت اسلامی از نيروهای طرفدار و نگهدار اين حکومت و گسترش مخالفين رژيم اسلامی انجاميد. اما گسترش و تعميق مخالفت و ستيز با اين حکومت همواره و در همه حرکتها و از سوی همه نيروهای اجتماعی دارای ماهيت سياسی ـ به معنای پويش قدرت سياسی و تلاش برای دستيابی بدان ـ نيست و اين طبعاً از ماهيت تماميت خواه رژيم و ميل پايان ناپذير آن به اعمال کنترل و سلطه اسلامی ـ سياسی خود بر همه وجوه زندگی فردی و اجتماعی مردم برمی خيزد. آيا فکر نمی کنيد؛ اتفاقاً همين ماهيت رژيم است که در جامعه ايران و به ويژه در ميان زنان ايران که پيش از آن وجوهی از زندگی فردی و بازتاب آن در حوزها و عرصه هائی از زندگی اجتماعی را تجربه کرده بودند، به شکل گيری جنبش مدنی در حکومت اسلامی و اتفاقاً در ستيز با آن انجاميده است؟ توجه به اين امر چه نوع وظائفی را در مقابل نيروهای سياسی دمکرات مخالف حکومت اسلامی قرار داده و از آنها چه نوع برخوردی را می طلبد؟

 

نيلوفر بيضايی ـ حكومت اسلامی ، يك نظام توتاليتر است، بدين معنا كه علاوه بر عرصه ی سياسی ، در تمام عرصه های زندگی فردی و اجتماعي، برای خود حقانيت ايدئولوژيك قائل است و به خود حق دخالت در تمام حريمهای ديگر زندگی آحاد ملت را می دهد. خطرناكترين خصلت چنين حكومتهايی برای يك جامعه در خالی كردن انسان از هويت انسانی اش است. سلب هويت از فرد است و تبديل او به توده ی بيشكل. سلب آزادی انتخاب از فرد است، حتی در خصوصی ترين عرصه های زندگی (در اينجا بايد اشاره كنم كه نهادن نام سلطانيسم بر چنين حكومتی را كاملا انحرافی می دانم). مقاومتی كه در اعماق جامعه در اين بيست و هشت سال همواره در جريان بوده است، عليرغم موفقيتهايی كه حكومت در اين زمينه داشته است، زنان را بدين ضرورت رسانده است كه می بايست مقاومتهای فردی را به مقاومتهای جمعی بدل كنند، مقاومت جمعی در دفاع از حق فرديت. در آغاز انقلاب به بهانه ی سوء استفاده ی ضد انقلاب يا در هر مقطعی به بهانه ای وادار به سكوت شدند و بهای سنگين آن را با محدوديتها و ممنوعيتهای بيشتر پرداختند. درسی كه از اين تجربه گرفتند (يا می بايست گرفته باشند)، اين است كه در سطح اجتماع به طرح خواسته يشان بپردازند. در اين مسير هرگونه تلاش نيروهای سياسی برای استفاده ی ابزاری از جنبش مدنی بنفع دريافتهای ايدئولوژيك خود، بهيچوجه قابل قبول نيست. حمايت از اين جنبشها و تقويت آنها، دوری گزيدن از هژمونی طلبيهای ايدئولوژيك، انحصار طلبی و التزام عملی به كثرت گرايی و حقوق بشر از پيش شرطهای همراهی و تقويت اين حركتهاست. برای مقابله با ايدئولوژی تام گرای حكومت ديني، تجهيز ما به فكر آزاديخواهی يك ضرورت است. در عين حال نيروی سياسی دمكرات، می تواند در ايجاد ارتباط ميان اين جنبشها و وصل آنها به يكديگر حول محور دمكراسی خواهي، اعلاميه جهانشول حقوق بشر و همچنين خواست جدايی دين از حكومت بعنوان يكی از پايه ای ترين پيش شرطهای رسيدن به دمكراسی بكوشد.

 

5 ـ قبل از اين که به دو پرسش آخرم بپردازم ميخواستم در مورد معنای سلطانيسم که بسيار غريب بنظر می رسد بپرسم! اين ايسم جديد ـ که بنا بر درک ما بايد بيانگر يک نظام انديشگی در حوزه سياست باشد همراه با ترکيبی از ساختار نظام سياسی کهنه ای که در همان نظام فکری قدمائی ميگنجد ـ نمی دانيم چه صيغه جديدی است! و از ابداعات چه کسانی است و اصلاً به چه معناست؟ و شما چرا با اطلاق آن به حکومت اسلامی مخالفيد؟

 

سلطانيسم، مفهومى برگرفته از آثار ماكس وبر جامعه شناس آلمانى است. وى براى توضيح مدل سلطانيسم از مفهومى به نام پاتريمونياليسم يا سلطه ی موروثی بهره گرفت. سلطانيسم از نظر وبر، يكی از اشكال حاكميت سياسى سنتى است كه در آن يك خاندان پادشاهى قدرت جابرانه را از طريق دستگاه ديوانى اعمال مى كند. در سال 1922 و دوسال پس از مرگ وبر، كتابی تحت عنوان جامعه و اقتصاد توسط همسر او منتشر شد كه در برگيرنده ی بخشی از نوشته های قديمی و ناكامل و بخشی از نوشته های ديگر وبر است. در سالهای اخير، اطلاق واژه ی سلطانيسم به حكومت اسلامی ايران، با اتكا به نظريه ی وبر، نخست توسط سعيد حجاريان و سپس توسط اكبر گنجی صورت گرفت. چرا من با اطلاق اين واژه به حكومت اسلامی مخالفم؟ پاسخ ساده است. چون آن را با ساختار واقعا موجود اين حكومت ناهمخوان، مخدوش و بهمين دليل نتيجه گيری را نيز نادرست می دانم. شما وقتی در تعريف و شناخت مشخصات حكومتی كه با آن روبرويید، به عمد يا به سهو، به بيراهه برويد، در ارائه ی راه حلها نيز دچار خطا خواهيد شد و عده ای را نيز در اين خطا شريك خواهيد كرد. برای مثال آقای حجاريان نياز دارد كه اثبات كند در حكومت ديني، حاكميت فرد (رهبر) مطلقه است تا نتيجه بگيرد كه با محدود كردن اختيارات اين فرد می توان به دمكراسی رسيد و بتواند تز مشروطه خواهی مورد نظر خود را به كرسی بنشاند.

ما سه نوع حكومت در جهان داريم : حكومتهای دمكراتيك، حكومتهای اتوريتر و حكومتهای توتاليتر. در تعريف آقايان، حكومت ايران جزو حكومتهای اتوريتر قرار داده می شود، كه اين اشتباه محض است. حكومتهای اتوريتر حكومتهای فردی هستند كه از ايدئولوژی خاصی پيروی نمی كنند. اين حكومتها خفقان ايجاد می كنند، سركوب می كنند، اما اگر در تنگنا يا در موضع ضعف قرار بگيرند، می شود آنها را به عقب نشينی واداشت. حكومت پهلوی يا ديكتاتوری پينوشه نمونه هايی از اين دست هستند. حكومت اسلامی اما يك حكومت توتاليتر با رگه های بارز تئوكراتيك (حكومتی كه پايه های قدرت سياسی در آن برقوانين و دستورهای دينی استوار است) است. حكومتهای توتاليتر، حكومتهايی ايدئولوژيك هستند كه با هدف ساختن انسان ديگر منطبق بر اصول ايدئولوژيك خود آمده اند. بهمين دليل در كليه ی حريمهای فردي، اجتماعي، سياسی و اقتصادی دخالت می كنند. همچنين با مانيپولاسيون (تقلب و فضاسازی) و پروپاگاندا ( تبليغ و ترويج روزانه و بی وقفه ی ايدئولوژی مورد نظر كه به نوعی مغزشويی منجر می شود) ايدئولوژی را به زندگی و افكار مردم تزريق می كنند و برای رسيدن به اين هدف از بسيج توده ای هواداران خود گرفته تا قانونگزاري، زور و فشا و سركوب كشتار گرفته تا سانسور و جلوگيری از اطلاع رسانی و همچنين كنترل مداوم بر حيات فردي، اجتماعي، سياسی و اقتصادي، خلاصه از هر ازابزاری برای تحكيم و تحميل ايدئولوژی مورد نظر خود بهره می جويند. حكومت توتاليتر، حكومتی جان سخت است كه می خواهد ايدئولوژی مورد نظر خود را نه تنها در سطح جامعه ی خود بلكه به جهان صادر كند. در چنين حكومتی شما نمی توانيد با حذف يك جزء در كل تغيیر ايجاد كنيد، بهمين دليل چنين حكومتی اصلاح شدنی نيست. در مورد ايران ، بايد در نظر بگيريم كه حتی پس از مرگ خمينی بعنوان رهبر كاريسماتك و بنيانگذار نظام ، اين نظام همچنان پا بر جا ماند. در چنين نظامی تمام اجزاء حتی با وجود تضاد منافع در مقاطعي، در يك اركستر سازهای ناهمگون ، توانسته اند سيستمی پايدار بسازند بالاترين ارجحيت تمام آنها، حفظ و گسترش اين نظام ايدئولوژيك است، به هر قيمتی. چنين نظامی در كليت خود مانع اساسی جامعه ی ايران برای رسيدن به دمكراسی است. كسانيكه بدنبال لابی سازی با لايه هايی از اين نظام هستند، خود به نيروهای كمكی و اعتبار بخش به كل آن بدل شده اند. در پايان اضافه كنم كه بر خلاف سلطانيسم آقايان كه يك نظام سنتی است، من بر اين باورم كه نظام دينی حاكم بر ايران يك پديده ی دوران مدرن ( اصولا بنيادگرايی اسلامی كه خمينی پايه گذار موج جديد اواخر قرن بيستم آن است) است كه از كليه ی ابزار مدرن برای تحكيم پايه های خود سود می جويد كه خانم شواتزر بدرستی آن را فاشيسم قرن بيست و يك نام نهاده است.

 

6 ـ ابتدا با عذر طولانی شدن پرسشها به ضرورت طرح مقدماتی! و اما نکاتی که در عمق پاسخهای شما نظر را به خود جلب می کند، اين است که مبارزات اجتماعی امروز ايران بر بنيان اصول اوليه ای که توسط حکومتگران اسلامی از همان آغاز از ميان برده و لگدمال شد، برمی خيزد: مبارزه برای کسب آزادی و دفاع از فرديت و حقوق فردی.

بنابر اين تشکل های گوناگونی که امروز در جامعه و در حوزه های مختلف فعاليتهای اجتماعي، سياسي، فرهنگي، اقتصادی و... پايه گذاری شده و می شوند، ـ البته فرض بر اصالت و استقلال آنهاست و در اينجا حيله ها و موازی سازيهای رژيم و حواشيش را ناديده می گيريم ـ خود پاسدار اين دو اصل هستند. يا به عبارت ديگر يک تشکل مدنی خود در درجه نخست بايد پايبند به حقوق مدنی و از جمله احترام به وجوه ديگر آزادی و شخصيت اجتماعی اعضايش باشد .

علاوه بر اين تعبير اين دو اصل و رابطه آن با جنبش و نهادهای مدنی ما را به اين تعريف از فرد می رساند که در زدگی واقعی وجوه شخصيتی مختلف، علائق و گرايشهای گوناگونی داشته و بسته به حضور در حوزهای و عرصه های مختلف آنها را دنبال می کند. به عنوان بهترين نمونه زنان و تشکل های آنها را در نظر بگيريم: يک زن علاوه بر نفع گسترده اش در مبارزه برای کسب آزادی زنان و حقوق برابر، می تواند مثلاً در حوزه اقتصادی از نظام اقتصادی خاصی طرفداری کند، يا ضمن دفاع از دمکراسی از شکل نظام سياسی خاصی حمايت نمايد. يا نمونه بارز ديگر دانشجوةيان و جنبش دانشجوئی ـ اين نمونه ها از آنجا برجسته و بارز هستند چون در مبارزه با رژيم اسلامی در صف اول دفاع از آزادی قرار دارند ـ می دانيم تشکل های اسلامی دانشجوئی در مراحل پيشرفت مبارزه برای آزادی در جامعه بتدريج با بحران و جدائی روبرو شدند. چون بسياری از دانشجويان دگرانديش ديگر به اجبار رفتار اسلامی و طرح مطالبات تنها در چهارچوب نظام اسلامی تن نمی دادند. ظاهراً در همان دفتر تحکيم برای بسياری از دانشجويان واژه اسلامی پشتبند، بيشتر يک پوشش امنيتی و خطر از دست رفتن امکان فعاليت بلکل است، نه نماد هويتی.

اين نمونه ها نشان می دهند که افراد در تشکل های مدنی حضور می يابند تا از خواست معينی بصورت جمعی و متشکل دفاع کنند، آن را با قدرت جمعی بدست آورند و يا به اهرم برای فشار مؤثری بر سياستهای رژيم بدل شوند. به اين ترتيب پرسش اينجاست که چنين حضوری در يک تشکل خاص آيا می تواند وجوه ديگر شخصيتی فرد را در حوزه های ديگر زندگی تحت تأثير قرار داده و از ميان ببرد؟ بازهم به عنوان نمونه مورد مشخص بحث ما يعنی جنبش و تشکل های زنان؛ يک زن برای اين که از حقوق خود به عنوان زن دفاع کند و برای تضمين بيشتر پيشبرد آن با خواهران، دختران و مادران حقوقی خود حاضر می شود خود را متشکل سازد، آيا بايد مثلاً حتماً کمونيست باشد، يا طرفدار نظام پادشاهی يا جمهوري؟

 

جنبش و تشكل های مدنی كه برای طرح خواسته های مشخص تشكيل می شوند ، تنها زمانی معنا پيدا می كنند كه تمام شركت كنندگان درآنها صرف نظر از باور سياسی و اختلاف نظرهای سياسی برای طرح اين خواسته های مشخص در كنار يكديگر قرار بگيرند. خوشبختانه بسياری از فعالين داخل و بخشی از فعالين خارج از كشور به اين آگاهی رسيده اند و شوربختانه بخش ديگری همچنان می خواهند از اين حركتهای مدنی استفاده كنند تا پرچم خود را برافرازند. در اينجا توجه شما را به اين نكته ی مركزی جلب می كنم. همانطور كه در پاسخ سوال پيشين به تفضيل توضيح دادم، نظام توتاليتر دينی بر نفی فرديت، هويت و آزادی فردی استوار است. نقطه ی مقابل توتاليتاريسم، ليبراليسم است. در اينجا منظور من ليبراليسم بعنوان يك دستگاه اقتصادی نيست، بلكه بعنوان مركزی ترين محمل دفاع از فرديت ، آزادی و مقابله با خشونت است. اعلاميه ی جهانی حقوق بشر، بعنوان مانيفست و سر فصل مورد توافق همه ی ما برگرفته از همين فكر است. مرحله ی مبارزه ی ما و مهمترين سلاح ما در مبارزه با حكومت ديني، در دفاع ماست از حق فرديت، حق دگرانديشی و دگر باشی و مبارزه برای آزادي، آزادی و باز هم آزادی. اينها پايه ای ترين مبناهای مبارزات زنان ما نيز هست. مسلم است كه در چنين مسيري، تشكلهای مدني، خود بعنوان نمونه ها و مدلهايی عمل می كنند كه ميزان درك فعالين از اين مهم را بازتاب می دهد.

 

7 ـ اخيراً به قصد انجام مصاحبه ای به اسناد يک گروه جمهوريخواه تشکيل شده در خارج کشور و بر محور جمهوريخواهی مراجعه کردم. در آن مصوبات به اهداف تعيین شده اين گروه در قبال جنبش مدنی در داخل اين برخوردم. اين گروه جمهوريخواه در آن اسناد از وظائف اعضای خود می داند که در تشکل های مدنی و جنبش مدنی مردم ايران حضور يافته از آنها حمايت کرده و آنها را تقويت کنند. زمينه ديگر کار و تلاش تعيین شدة اين اعضا تقويت جمهوريخواهی و تقويت طرفداری از شکل نظام جمهوری در جنبش مدنی و تشکلهای آنست.

البته ترديدی نيست که جلوی هيچ تلاشی را ـ تا وقتی به ياری قلم و بيان و کلام صورت می گيرد و نه با خشونت و زور پول و قدرت ـ نمی توان و نبايد مسدود کرد. در اينجا نگاه ما به عمق فکر آنهاست. اين اهداف تعيین شده به نظر می رسد به عبارتی از همان نوع رفتارهای گذشته سازمانهای ايدئولوژيک است اما اينبار با ظاهری آراسته و دمکراتيک. (در گذشته افراد سازمانهای کمونيستی و احتمالاً ساير سازمانهای سياسی ايدئولوژيک در مثلاً سنديکاههای کارگری يا کانون نويسندگان وارد می شدند تا هژمونی خود را اعمال نمايند و آنها را به ابزار سياسی خود بدل نمايند.) آيا بر بستر چنين نگرشی و ورود به سازمانهای مدنی عملاً به معنای زيرپا نهادن اصل چندگانگی و روح دمکراتيک ماهوی اين جنبش و تشکل ها از پيش نيست؟ آيا چنين تفکری عملاً به تفرقه و پراکندگی و اتميزه شدن افرادی که ميل به مبارزه سازمانيافته در زمينه ای دارند، که بسيار اصولی و مدرن است، نخواهد انجاميد؟

ببينيد، من خود يك جمهوريخواهم. بدين معنا كه نظام جمهوری را برای آينده ی ايران نظام مناسب تری می دانم. اما همانطور كه بارها نيز گفته ام ، خواهان يك جمهوری با محتوای دمكراتيك، پلوراليستی وتوام با جدايی كامل دين از حكومت هستم. صرف جمهوريخواه بودن من، دمكراسی خواه بودن من را بازتاب نمی دهد. من بعنوان يك جمهوريخواه بايد بتوانم به اين مردم بفهمانم كه تفاوت جمهوری مورد نظر من با جمهوری اسلامی كه يك نظام جمهوری است و يا با جمهوری سوريه يا ساير كشورهای ديكتاتوری در قالب جمهوری در چيست. پس اينجاست كه نه فرم و ظرف مورد نظر من، بلكه محتوای نظام سياسی مورد نظر من است كه مركزيت می يابد. ما امروز با نظام سلطنتی كه 25 سال پيش برافتاد در جنگ نيسيتيم كه بخواهيم با استفاده از جمهوريخواهي، نقطه ی مقابل آن را برجسته كنيم. تقابل ما امروز با نظام توتاليتر دينی است كه در شكل جمهوري، آنهم از نوع اسلامی اش بر آن مملكت حاكم است. همانطور كه پيش از اين نيز اشاره كردم ، تقابل ما با نظامی است كه بافرديت ، هويت فردی و در نتيجه انسانی ما سر جنگ دارد. مبارزه ی دمكراسی خواهانه و سكولار ما امروز تنها در صورتی می تواند موفق باشد كه مبارزه ای در سطح ملی باشد. مبارزه ی فرقه ای و اراده گرايی و انحصارطلبی ما بزرگترين صدمه را به جمهوريخواهی ما خواهد زد. اين نكته ای است كه من بارها تلاش كرده ام روشن كنم و به انحاء گوناگون با اين تهمت روبرو شده ام كه گويا از سلطنت دفاع می كنم و من از اين بابت بسيار متاسفم. برای خودم و برای مبارزينی كه عليرغم ادعاهايشان كوچكترين نشانه ای از تجديد نظر در نحوه ی نگرش و برخورد با دگرانديش و با تفكر سياه و سفيد در آنها نمی توان يافت. همچنين بايد اشاره كنم كه اين دوآليسم فكری در همه ی طيفهای سياسی ما همچنان وجود دارد و نه تنها در ميان جمهوريخواهان.

بازگردم به پرسش شما. به باور من آن دوره كه برای مثال توده ايها می رفتند و با درست كردن كلاسهای گلدوزی و خياطی می خواستند به تهيدستان آگاهی طبقاتی بدهند و البته در حقيقت عضوگيری كنند، گذشته است. اين نوع تفكر، بنوعی صغير ديدن مردم است و هر كسی كه حس كند گروهی می خواهد بطريق غير مستقيم روی او تاثير بگذارد و وی را با خود همسو كند، بجای ايجاد سمپاتي، بيشتر آنتی پاتی ايجاد می كند. البته اين بدين معنا نيست كه يك تشكل جمهوريخواه نمی بايست خواست خود را در سطح جامعه مطرح كند، اما اگر يك جمهوريخواه بخواهد از جمهوريخواهی خود يك جهان بينی بسازد و مثلا بگويد آزادی زن تنها در يك نظام جمهوری تامين خواهد شد، اين يك دروغ وعوام فريبی محض است و در مورد هر طيف فكری ديگر نيز صدق می كند. زنی كه در نظام حقوقی وحقيقی اسلامی مورد غير انسانی ترين تبعيضها قرار می گيرد، صرف نظر از اينكه جمهوريخواه باشد يا مشروطه خواه، كمونيست باشد يا سوسياليست، فقير باشد يا غني، از حقوق انسانی خود بعنوان يك زن محروم است. وقتی در يك حركت مدنی برای اعتراض به تبعيض شركت می كند، هيچكس نمی تواند او را حذف كند يا به هر دليلی از حق شركت در اين حركت محروم كند. اين است مفهوم جنبش مدنی. هر گونه تلاشی برای گروهی كردن و انحصاری كردن و حذف صداها از حركتهای مدني، نوعی همسويی با ايدئولوژی حاكم است. حضور هيچكس به معنای نفی حضور ديگری نيست. تنها در اين صورت است كه درك مفهوم جنبشهای مدرن اجتماعی ممكن می شود. باز هم تاكيد می كنم كه نقطه ی مقابل توتاليتاريسم ديني، آزاديخواهی و طرح خواست جدايی دين از حكومت و دمكراسی خواهی است. تنها با به هم پيوستن جنبشهای مدرن اجتماعی است كه يك جنبش ملی می تواند شكل بگيرد و برای درك اين ضرورت، لازم است تا خود را از سايه روشنهای فكر توتاليتر رها كنيم.

 

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET