از ميان مصاحبه ها

 

 

 

 

 

PDF نسخه

 

 

 

 

 

 

 


 

گفت و گوی شهروند با نيلوفر بيضايی

 

بوف كور به دنبال مقصر نامعلوم نميگردد،
بلكه ما را به "بازنگری در خود" فرا ميخواند

گفت و گو: علی شريفيان (شهروند مونتريال)

 

 در زندگی زخمهايی هست كه مثل خوره روح را آهسته در انزوا ميخورد و ميتراشد. اين دردها را نميشود به كسی اظهار كرد، چون عموما عادت دارند كه اين دردهای باورنكردنی را . . ."

 

" گشايش بوف كور اثر صادق هدايت"


صادق هدايت نوزده فروردين ماه ١٣٣٠، در سن ٤٨ سالگی خودكشی كرد. روز بيست فروردين ماه كالبد بی جان اين بزرگ نويسنده و انديشمند خردگرا كه روحی به غايت حساس و شكننده و جانی پرغوغا داشت و آنچه بر او گذشته بود، شايد تنها خود او ميدانست، در آپارتمان شماره ٣٧ خيابان شامپيونه پاريس پيدا شد.
اين نامدارترين و پرآوازه ترين چهره ادبيات و هنر، فرهنگ و انديشه ايران پس از مشروطيت هر آنگاه كه قلم زده بی گزافه با تفكر و نگرشی نو و تفكربرانگيز و از ديدگاهی به كمال انسانگرا و انسان محور اما نقادانه و بی پروا به آنچه ما بوده ايم و آنچه او درباره خود خويش و جامعه ما درميیافته و آنچه شالوده های جامعه خرافه زده و بيمار ما را ميساخته ــ و هنوز ميسازد‌ ــ پرداخته است.
در فرانسه ميگويند اگر روزی اين كشور كن فيكون شد ميشود آن را از روی آثار بالزاك بازسازی كرد. در مورد وطن ما هم پر بيراه نيست كه بگويیم، وطنی اينگونه كه ما داريم اگر روزگاری در صحنه گيتی محو شود ــ اگر رغبتی برای اين كار باشد ــ ميتوان با رجوع به آثار هدايت و بويژه روح آثار اين داستانسرای نامدار ادبيات معاصر، ايران را، خميره و جرثومه آن را يافت و آن را از نو ساخت!
هدايت با حساسيت ويژه خود، جستجوهای عميقش و توانش در مشاهده بيش از هر نويسنده، پژوهشگر، روانشناس، جامعه شناس و انديشمند ديگری ما را در آثارش برای خودمان و ديگران به نمايش، نمايشی عريان و در همان حال سحرآميز گذاشته است.
"لكاته ها"، "رجاله ها" هنوز در درون ما و دور برمان ميپلكند، "پيرمرد خنزر پنزری" را ميشود اينجا و آنجا ديد و "زن اثيری" هنوز رويايی دردآور و دست نيافتنی است و تنها بايد او را ديد و خون دل و حسرت خورد.
"كاكا رستم"ها هنوز "ميوندار" هستند و "عشق مرجان" ها هنوز داش آكل ها را ميكشد. پنداری هدايت اين بيست و پنج ساله سياه روزی ما را ديده و "حاجی آقا" را به تازگی نوشته و "بوف كور" را . . .
صادق هدايت با آثارش انگاری كه در "پرلاشز" نخفته، جان پرغوغايش آرام نگرفته و هنوز دارد با ما راه ميپيمايد و ميخواهد بداند اين راه پر طول و دراز را پايانی هست؟
"صادق هدايت" همچنان معاصر ما و "بوف كور" هنوز روايت ماست.
ظرفيتهای ادبی، انديشگی، اجتماعی و هنری "بوف كور" هزار لايه دارد و هر كس به فراخور آنچه كه هست و آنچه كه ميتواند دريابد، ميتواند در "بوف كور"‌به تعمق، تفكر و تامل بپردازد. "بوف كور" آيینه هزار توی ما و جامعه ماست.
ظرفيتهای نمايشی ــ دراماتيك "بوف كور" بويژه بسيار چشمگير و به همان اندازه بسيار وسوسه برانگيز و برای هنرمندان هنرهای نمايشی چالش برانگيز و دعوت كننده است و "نيلوفر بيضايی" آن را دستمايه كار تازه نمايشی خود كرده است.
اين نمايشنامه نويس، كارگردان و طراح تئاتر، انديشه گر مسائل اجتماعی و فرهنگی و هنر كه تاكنون پس از بنياد گذاشتن "گروه تئاتر دريچه" در سال ١٩٩٤ با هفت كار نمايشی و با نزديك به يكصد و پنجاه اجرا در اروپا در كار تئاتر تجربيات ارزشمندی اندوخته اين بار به چالشی بزرگ دست زده و سراغ "هدايت" معاصر ما و "بوف كور" روايت ما رفته و آن را مدتی است با همكارانش در دست تمرين دارد. اولين اجرای كار تازه نيلوفر بيضايی و "گروه تئاتر دريچه" ساعت هشت شب شنبه سی ام اكتبر در تئاتر انترناسيونال فرانكفورت بر صحنه ميرود. گفت و گويی كه با وی داشته ام در اينجا ميخوانيد.
ع ــ ش، مونتريال ١٢ اكتبر ٢٠٠٤


پيش از آنكه در مورد كار نمايشی تان "بوف كور" ، چالشی كه با گزينش اين اثر بی همتای "صادق هدايت" برای اجرايش با آن روبرو هستيد با هم سخن بگويیم، بركنار از فلسفه بافی هايی كه بسياری از اهل طايفه هنر و انديشه در سخن گفتن و بويژه زمانی كه از آنها خواسته می شود از خودشان بگويند، دچارش می شوند، ممكن است "نيلوفر بيضايی" را معرفی كنی و بگويی از كجا می آيد؟ "زندگی" را تا اين لحظه چگونه گذرانده؟
ــ‌ متولد ٢٥ دی ماه سال ١٣٤٥ در تهران و فرزند اول "منير رامين فر" و "بهرام بيضايی" هستم. ١١ ماه بعد از تولدم ، برادرم "ارژنگ" به دنيا آمد كه در هفت ماهگی از دنيا رفت و در سال ١٣٥١ ، خواهرم "نگار" متولد شد كه الان برای خودش خانمی شده، ساكن سوئد و مهندس الكتروتكنيك است و يك دختر ٥ ماهه دارد. همچنين يك برادر ناتنی دارم كه " نياسان" نام دارد و نه ساله است.
در يك فضای خانوادگی هنری رشد كرده ام. اكثر دوستان خانوادگی و كسانی كه در خانه ی ما رفت و آمد داشتند از اهالی هنر بودند. از شاعر گرفته تا فيلمساز و تئاتری و نويسنده ... و طبعا بحثها و ميهمانيها نيز متاثر از همين فضای فكری بوده است. از زمانيكه به ياد می آورم، كتاب بهترين دوست زندگی ام بوده و عادت "خواندن" و "ديدن" از همان كودكی، عادتهای روزانه ام بوده است. همبازيهای كودكی ام اكثرا بيوگرافيهای مشابه من داشته اند، اما از وقتی كه به مدرسه رفتم، دوستان جديدی يافتم و همچنين با زندگيها و طرز فكرها و عادتهای ديگری آشنا شدم.

درباره دوران کودکی تان من فکر می کنم بيشتر ميتوانيم حرف بزنيم ...آشنايی ات با هنر و دنيای هنرمندان و...
ــ‌ آنچه از كودكی برای من جذابيت فراوان داشته است، پشت صحنه ی تئاتر و فيلم بود. بازيگران و عوامل كار كه با صورتهای گريم شده و لباس صحنه در زمان استراحت با من بازی می كردند، برايم قصه می گفتند ... همانها بودند كه در زندگی شخصی می شناختم ، اما با اين لباسها و گريم ها باورم می شد كه از دنيای ديگری هستند. در آن زمان پدرم علاوه بر فيلمسازی در دانشگاه تهران هم، تئاتر و سينما درس می داد و چند بار من را با خود به دانشگاه برد و گاه سر تمرين تئاتر دانشجويانش. حساسيت و تاكيد او بر ضرورت يادگيری و به كار بردن درست زبان فارسی، خواندن و ديدن تئاتر و فيلم را در گفتگوهايش با دانشجويان همواره در ذهن دارم و سخت گيری اش بر خود و ديگران، پيگيری و نظم و تداوم كاری و كم خوابی شبانه و جان كندن روزانه و همچنين دانش گسترده اش در زمينه ی حرفه ای و تسلط عجيبش بر زبان فارسی، برای هميشه در ذهنم حك شد. عشق او به حرفه اش كه بسيار فراتر از علايق و پيوندهای روزمره بود، دوری جستنش از روابط و ضوابط، سخت گيری اش به خود و ديگران و كمال گرايی اش در كار، انزجارش از فرهنگ "بی خيالی" و "سترونی" ... همه و همه تاثير خود را در ضمير ناخودآگاه من می گذاشت.

چه کسانی به طور مشخص در شکل گيری علاقه و عشق به هنر و کار هنری در شما تاثير داشته اند؟
ــ چهار نفر، بدون اينكه بدانند يا حتی آگاهانه بخواهند، در شكل گيری عشق من به اين حرفه نقش داشته اند. پدرم (بهرام بيضايی)، دايی مادرم (عباس جوانمرد)، دايی خودم ( ايرج رامين فر) و پدربزرگم (نعمت الله ذكايی بيضايی). با پدر كه كار هنری عين زندگی اش بوده است ، تا ١٨ سالگی در يك خانه زيسته ام و مهمترين چيزی كه از او آموختم، اين بود كه هيچ خلاقيتی، بدون دانش و تلاش مداوم، بدون نظم و ديسيپلين كاری، به بار نمی نشيند و اينكه اصولا در عالم هنر، هيچ پديده ای "موروثی" نيست. هر كس می بايست راه خود برود و در اين مسير سخت و پر و پيچ و خم، تجربه های خود را بكند. در كودكی پشت صحنه ی تئاترهای جوانمرد حضور داشته ام و طرحهای صحنه ی فوق العاده ی ايرج رامين فر، دايی ام را از زمان شكل گيری بر روی كاغذ تا ساخته شدن نتيجه، يعنی فضای صحنه و دكور فيلم، تلاش او را دنبال كرده ام.
اما نفر چهارم، يعنی پدربزرگم، هر چند با دنيای تصوير (تئاتر و سينما) ارتباط چندانی نداشت، اما اهل ادبيات بود و شاعر. انسانی بزرگ و فرهيخته و اهل دانش و انديشه. تمام پيچ و خمهای زبان فارسی را به خوبی می شناخت و حتی در صحبت كردن روزمره اش، گنجينه ی زبان فارسی را بدون اينكه مصنوعی يا تقليد و ادا به نظر برسد، می توانستی يافت. نوع بيان او و نگاه احترام آميزش به "انسان" ، در ذهن من نقش بسته است.
همچنين از دو نفر ديگر بايد نام ببرم، دو قصه گوی دوران كودكی ام، كه افسانه ها و داستانهای كهن را با دنيای نمايش و تصوير می آميختند و قصه گويی هايشان، دنيای داستان را به دنيای تخيل و تصوير بدل می كرد. مادر بزرگم (زهرا جوانمرد) و "عمو" لايق عزيز و نازنينم (جمشيد لايق).

دختر هنرمند نامداری چون "بهرام بيضايی" بودن چه نقشی در زندگی شما بويژه در سال های خردسالی و نوجوانی داشته؟
ــ‌ آنچه در سنين كودكی مرا گاه بسيار آزار می داد، اين بود كه هر معلم جديد، هنگام خواندن نام دانش آموزان، سر نام من مكث می كرد و نگاهی به من می انداخت و می پرسيد: "با بهرام بيضايی نسبتی داري؟" . چرا آزارم می داد. برای اينكه اين حس در من توليد می شد كه يك شرايط جدا از ديگران دارم و نمی خواستم كه اينچنين باشد. می خواستم مثل بقيه باشم و اين "مكثها" اين حس را به من می داد كه با بقيه فاصله دارم. از طرف ديگر اين حس در من توليد می شد كه بر اساس نام خانوادگی ام يا دقيقتر بگويم "پدرم" در ذهن ديگران تعريف می شوم. من اين حس را ابدا دوست نداشتم و شايد به همين دليل از همان كودكی، شوق عجيبی به "استقلال" داشتم و می خواستم خودم را بيابم و راه خود را بروم. برای من پدرم، پدر بود و نه كارگردان بزرگ سينما. با گذشت زمان، توانستم اين دو را از هم تفكيك كنم. نمی خواهم ارزشگذاری كنم، بلكه فقط حس خودم را بيان می كنم. فرزند يك آدم مشهور بودن، اصلا ساده نيست. سايه ی پدران و مادران مشهور، بخصوص آنها كه در حرفه ی خود غولی هستند، بر سر فرزندان سنگينی می كند. اين سختی زمانی چند برابر می شود كه حرفه و علايقت در همان زمينه باشد كه آنها كار كرده اند.

به عنوان يک هنرمند که اتفاقا در زمينه های مشابهی مانند بهرام بيضايی هم کار می کند، نظرتان در مورد کارهای پدرتان چيست؟ فکر می کنيد بيضايی چه جايگاهی در هنر و فرهنگ ايران دارد و در آينده خواهد داشت؟
ــ حاصل نزديك به ٥٠ سال كار فرهنگی و هنری بهرام بيضايی علاوه بر دهها نمايشنامه و فيلمنامه و پژوهش در مورد تئاتر و سينما منتشر شده و همچنين ١٢ فيلم سينمايی ساخته شده، و البته دهها نوشته ی چاپ نشده و دهها فيلم ساخته نشده نيز هست كه به يمن زحمات بيدريغ فرهنگ ستيزان در اين ٢٥ سال به طرز غريبی بر تعداد آنها افزوده شده است. كارنامه ی درخشان كار هنری او كه حاصل جان سختی اش در برابر فرهنگ "حذف" و "سانسور" است، برای نسلهای بعد خواهد ماند ، اما آنچه به نظر من بيش از اينها اهميت دارد، ژرفای نگاه اوست به تاريخ و فرهنگ ايران، تن ندادن اوست به فرهنگ "راحت طلبی" و "ساده انگاری" و همچنين نيفتادن اوست در دام "مد" روز. نگاهی كه او نمايندگی می كند، ما را به تعمق و بازپرسی و بازبينی فرا می خواند كه لازمه اش گسترش دانش و در نتيجه بينش است.

از چه زمانی عملا به کار هنر روی آورديد؟
ــ در سن هفت سالگی به كلاسهای باله ی "مادام ليلی لازاريان" رفتم و همانجا يكی ديگر از عشقهای زندگی ام را يافتم: باله. تا جايی كه پس از چند سال آرزو می كردم كه زمانی بالرين بشوم و اين تنها شغلی بود كه می توانستم برای خودم تصور بكنم. ما در "تالار فرهنگ" و مكانهای ديگر برنامه اجرا می كرديم و برای من باله روزبروز جدی تر می شد و ديسيپلين و ضرورت تمرين و تكرار را همانجا بود كه آموختم. چند سالی هم پيانو زدم كه البته رها كردن آن برايم بسيار ساده تر از گذشتن از باله بود. آرزوی بالرين شدن، چند سال بعد، يعنی از سن ١٢سالگی به بعد، يعنی همانسال كه انقلاب شد، كم كم رنگ باخت. از يكسو كلاسها به حالت نيمه تعطيل در آمد و از سوی ديگر با سياسی شدن جامعه، من هم شديدا "سياسی" شده بودم و شديدا هوادار "حقوق زحمتكشان"، به طوری كه باله را مشغله ی بورژواها می دانستم. سرانجام هم من باله را رها كردم و هم او مرا، چرا كه به ناچار از صحنه ی اجتماع حذف می شد تا جای خود را به مارش "الله اكبر" بدهد.
زندگی من مثل زندگی همه ی ايرانيان می رفت تا زير و رو شود و موجی كه به راه افتاده بود، به نوعی من را هم با خود می برد.

در کار سياسی چه فعاليت هايی داشته ايد و چه تجربه هايی در اين زمينه کسب کرديد؟
ــ‌ در سالهای ٥٩; و ٦٠ در مجموع سه بار، در حال اعلاميه پخش كردن و روزنامه فروختن، دستگير شدم. مدرسه ی خوارزمی كه من شاگردش بودم، به دليل سياسی بودن اكثر دانش آموزانش، منحل اعلام شد و بسياری از هم مدرسه ای های من نيز به زندان رفتند و يا اعدام شدند. در مدرسه ی جديد شديدا تحت كنترل "خواهران زينب" بودم ، مرتب تهديد می شدم، به خانه مان تلفنهای تهديدآميز می شد و من در چنين شرايطی و در اوضاعی كه شديدا تحت فشار بودم، تا سال ٦٤ كه ديپلم گرفتم، در ايران بودم. در اين مدت پدرم نيز از دانشگاه اخراج شده بود و علاوه بر اينكه وضعيت من، زندگی خانوادگی ما را شديدا ناامن كرده بود، پدرم نيز بسيار تحت فشار "مامورين ارشاد" قرار داشت. اين سالها سالهای سياهی برای بسياری از ايرانيان بود.
من در آستانه ی نوجوانی، تحت فشارها و شرايط ناهنجار سياسی، حس می كردم كه بسيار پير شده ام. در سالهای ٦٣ و ٦٤ با وجود اينكه ديگر فعاليت سياسی نمی كردم، باز هم تحت كنترل بودم و احساس می كردم كه در قفس بسيار تنگی هستم. حتی در اتاق خودم احساس راحتی نمی كردم. پرده ها را می بستم و بدون اينكه دچار وهم شده باشم، مرتب تحت كنترل بودم. از مكالمات تلفنی خانه مان گرفته تا از طريق بقال سر كوچه كه مامورين از او در مورد من پرس و جو می كردند...

چه موقع و چطور شد که ايران را ترک کرديد؟
ــ پس از گرفتن ديپلم، در حالی كه كنترلها ادامه داشت، در اوج جنگ ايران و عراق، در شرايطی كه خانه نيز امن نبود، چاره ی ديگری جز ترك ايران برايم باقی نمانده بود. من هميشه آدم سركشی بوده ام. بی عدالتی و زورگويی را نمی توانستم تحمل كنم و اگر می ديدم به كسی اجحاف می شود، نمی توانستم ساكت بمانم. من در خانواده ای بسيار دمكرات و در كمال آزادی بزرگ شده بودم و از كودكی، آزادی تصميم گيری و اجرای خواسته هايم، آزادی به زبان آوردن آنچه فكر می كنم درست است، آزادی "خود" بودن داشته ام. نه، ماندن در ايران برايم ممكن نبود، چون سكوت نمی توانستم بكنم. چون هر لحظه در معرض بر باد دادن "سر سبز" بودم. در سن ١٨ سالگی ايران را ترك كردم و به آلمان آمدم، سالهای زندگی در غربت نيز سالهای سخت و در عين حال بسيار آموزنده ای بوده است. من از همان سن تنها زندگی كرده ام و هنوز حسرت آن سالهای زندگی خانوادگی، در كنار پدر و مادر و خواهر بودن را می خورم. زود بود. بسيار زود بود برای كنده شدن از سرزمين و پرتاب شدن به گوشه ی ديگر جهان. من و خواهرم از ١٢ سالگی او و ١٨ سالگی من از هم جدا بوده ايم . خيلی زود بود.
من در تمام اين سالهای زندگی خارج از كشور، در تكاپو بوده ام. از يادگيری زبان تا آشنايی به راه و چاههای زندگی در اينجا، از تصميم گيری و تامين مالی و تحصيل ... در همه ی تصميم گيريها تك و تنها بودم. از يكسو هميشه می خواستم مستقل باشم و مستقلا تصميم بگيرم، از سوی ديگر هنوز بسيار جوان بودم و به خانواده نياز داشتم.
به هر حال در سال ١٩٨٥ به هايدلبرگ رفتم و در ‌آنجا چند ماه زبان خواندم. در سال ٨٦ به فرانكفورت آمدم و يكسال در كالج و بعد بلافاصله در دانشگاه به تحصيل در رشته های ادبيات آلمانی، تئاتر، سينما، تلويزيون و تعليم و تربيت پرداختم. سال ١٩٩٠ در حاليكه مشغول تحصيل در ترم ٥ دانشگاه بودم، صاحب يك فرزند (دخترم آناهيتا) شدم و در سال ١٩٩٤ تحصيلاتم را به پايان رساندم و فوق ليسانس گرفتم. از همان زمان نيز به كار عملی تئاتر روی آوردم و گروه تئاتر "دريچه" را بنيان نهادم كه تا به حال 7 نمايشنامه به كارگردانی من به صحنه برده ايم و در شهرهای مختلف اروپا اجرا كرده ايم. پنج نمايشنامه ی چاپ شده دارم كه بخشا توسط نشر باران در استكهلم به چاپ رسيده است، تعداد زيادی نقد و مقاله و ترجمه ی تئاتری نوشته ام كه اكثرا در "كتاب نمايش" در كلن منتشر شده و همچنين تعداد زيادی مقاله و نوشته در زمينه ی مسايل اجتماعی و سياسی دارم كه در نشريات گوناگون خارج از كشور به چاپ رسيده است. زندگی من پر از ماجرا و اتفاق و فراز نشيب بوده است و هنوز هم هست و نمی دانم تا كی بدينگونه خواهد ماند. بسياری اوقات پيش آمده كه آرزو كرده ام كمی آرامش داشته باشم، اما نه می شود و نه می توانم .

در آنچه رسم هزاران هزار ساله و شايد ميليونها ساله ايست و آن را "زندگی" نام نهاده و نهاده ايم، به دنبال چه هستي؟ چه پرسش و يا پرسشهايی برايت مطرح شده و از چه راههايی و چگونه به دنبال پاسخ گشته و می گردي؟
ــ‌ پيش از هر چيز به دنبال "خودم" گشته و می گردم. چه می خواهم، چرا در اين جهانم. مهمترين دغدغه ام اين بوده كه چگونه می شود در جهانی كه زندگی می كنيم، زندگی را برای خود و ديگران قابل تحمل تر كنيم. چرا در سرزمينی كه از آن می آيم، لذت "تخريب" بر شوق "ساختن" و "آفريدن" می چربد. شايد مهمترين مشغله و تلاشم اين بوده كه افكارم با زندگی ام و كارم همخوانی داشته باشد و همچنين اينكه اين افكار و مشغله ها را با ديگران از طرقی كه فكر می كنم می شناسم، در ميان بگذارم. يكی از پرسشهای بزرگ زندگی ام اين بوده و هست كه چرا و چگونه است كه انسان گاه بسيار بی رحم و بی انصاف می شود تا جايی كه می تواند از روی اجساد ديگران نيز به راحتی بگذرد. چگونه انسانها با تعصب و پيشداوری می توانند بيرحمانه باعث ازبين رفتن و نابودی ديگران بشوند. پرسشها بسيارند و هر چه پيشتر می روم، به جای اينكه از تعدادشان كاسته شود، بيشتر می شوند.

"شادی ها" و "غم های" زندگی، آن چيزهايی كه آدميان، هر كس به فراخور "آنچه" و "آنكه" هست به عنوان "جبر" بودن به شكلهای مختلف، بويژه با شاخك های حسی اش در اين دنيای پر آشوب و پر فراز و نشيب تجربه می كند، برای شما چه ها بوده و هستند؟
ــ‌ در روزگاری كه ما زندگی می كنيم، فاصله ميان "شادی" و "غم" گاه به باريكی يك نخ است و هر حسی می تواند به حس متضاد با خود بدل شود. شرايط بی ثبات زندگی و آينده ی نامعلوم از ما برزخيانی ساخته است كه بر لبه ی باريك ديواری راه می رويم و گاه به يكسو می لغزيم و گاه به سوی ديگر. ما فرزندان دوران "بحران" هستيم. ما فرزندان دورانی "نامتعادل" و "ناهنجار" هستيم. در نتيجه شاديهايمان سطحی و گذرا و غمهامان عميق و انباشته بر هم است. من هم يكی از اين "ما" ها هستم .

در پنج نمايشنامه ای که از نوشته های خودت تا به حال اجرا کرده ای، چه موضوع اصلی يا چه موضوعاتی درونمايه آنها را ساخته، پيرنگ و ساختار داستانی - نمايشی آنها از نظر معنا و محتوا چه بوده و به لحاظ شکل و قالب دراماتيک چه فرم هايی داشته اند؟ در اين کارها چه خط انديشگی را دنبال کرده اي؟ آيا اين کارها با هم از نظر" محتوا و معنا" و قالب دراماتيک و شگردهای اجرايی نمايشی فصل يا وجوه مشترکی داشته اند؟
ــ اگر بخواهم يك تيتر كلی برای موضوعات نمايشنامه هايم بگزينم، شايد اين جمله گويا باشد: "دغدغه های انسانهايی كه چارچوبهای تنگ يك جامعه ی سنت گرا و سترون را نمی پذيرند و می خواهند از آن فراتر بروند" . برای من آن دسته از انسانها كه در جوامع سنتی به انزوا وادار و به حاشيه رانده می شوند، "اقليت" و يا كسانی كه در موضع اقليت قرار می گيرند، آنها كه "روزمره" نيستند و مرزها را می گشايند، هميشه جذابتر بوده اند. من در اين ميان در اكثر اين نمايشها زنان را در مركز آثارم قرار داده ام و همچنين مردانی را كه از كليشه های رايج "مرد ايرانی" حاضرند فاصله بگيرند و انعطاف پذيری در رفتار و كردار را نشانه ی ضعف نمی دانند. من نمی خواهم شخصيتهای مثبت و منفی بيافرينم، بلكه می خواهم تماشاگر را به دنيای ذهنی آدمهايی كه در جوامع گله ای، جسارت شكستن كليشه ها را پيدا می كنند، نزديك كنم، بدون اينكه بخواهم از آنها "قهرمان" بسازم، چرا كه اينان نه قهرمان، بلكه "ضد قهرمان" هستند و در عين حال برای حفظ فرديت خويش، بهای سنگينی می پردازند. از "مرجان" در نمايش "مرجان، مانی و چند مشكل كوچك"، زنی كه نمی خواهد زندگی مادرش را تكرار كند و جرات "نه" گفتن می يابد، تا "مانا" در نمايش "بازی آخر" ، زنی كه به دنبال رد پای زنان تلاشگر در تاريخ سرزمين خويش می گردد، تا خانم ايكس، زنی تبعيدی كه در سرزمينش از همه سو خشونت ديده و تاثير منفی آن حتی در جامعه ی آزادی كه در آن زندگی می كند نيز دست از سرش بر نمی دارد و فكر خودكشی را در او تقويت می كند، تا "مينا و سودابه" دو زن بازيگر كه يكی در ايران و ديگری در تبعيد است و هر دو به دليل ناسازگاريشان با شرايط حاكم از عرصه ی اجتماعی كشورشان حذف شده اند ... اينها همگی انسانهايی هستند كه چيزی به نام "سرنوشت" و تن دادن به زور را نمی پذيرند. هر چند كه روزگار به كام آنان نيست و هرگز نبوده است، اما همينها هستند كه شكستشان در دوران حيات، ضامن پيروزی نسلهای بعدی و تاثير فرهنگی شان غير قابل انكار است.

... و از نظر قالب ها ، شگردها و سبک های اجرايی ؛ تجربه های نمايشی ات را چگونه توضيح می دهي؟
ــ‌ برای من نمايش و اثر هنری كه قصدش كليشه شكنی و تابو شكنی است، نمی تواند در قالب فرمهای به اصطلاح "ناتوراليستی" خود را بازيابد. من در تئاتر به لحاظ فرم به دنبال يك زبان هنری هستم كه الزاما تمام قدرت و توان خود را صرفا مديون متن نيست، بلكه متن يكی از اجزای آن را تشكيل می دهد. متن يك ماده ی خام است كه در اجرا و تصويرسازی معنای صحنه ای می يابد. به عبارت ديگر من تلاش می كنم تا اقتدار متن را بر عنصر نمايش بشكنم. هر چند كه متن در نمايشهای من نقش مهمی دارد، اما مهمتر از آن عناصر تصويری، تكنيك، نوع بازی، كاراكتريزه شدن اشياء، لحظات سكوت، توليد يك فرم و شكستن آن و همچنين ايجاد فرمهای ديگری كه خود باز بايد شكسته شوند، اجتناب از رعايت "فراز و فرودهای" رايج در درام است.

منظور وحدت های سه گانه در تعريف ارسطويی از درام ، تراژدی و آثار کلاسيک دراماتيک است؟
ــ‌ بله. تئاتر "غير ارسطويی" آنگونه كه برشت آن را تئوريزه كرده است، وحدت زمان و مكان را در هم می شكند و در عين حال سنت تئاتر بيانی را كه بر اساس ديالوگ و متن استوار است، به زير علامت سئوال می برد و در مقابل آن، تلفيق عادلانه ی بيان و اجرا را پيشنهاد می كند. منتها بر خلاف برشت كه با وجود تحولی كه در تعريف تئاتر ايجاد كرد، تا پايان به اصل "روايت" يا "داستانگويی" (كه در جوهر خود سنتی است) وفادار ماند و بر خلاف تمايل برشت به آموزش از طريق تئاتر و همچنين با فاصله گرفتن از نگرش سياسی برشت كه رگه هايی از دگماتيسم را در خود حمل می كرد، در تئاتر امروز اين سنتهای برشتی نيز مورد پرسش و ترديد قرار می گيرد.
قصد من در تئاتر، آموزش نيست، نسخه صادر كردن و تلقين فكر بخصوصی نيز نيست و نبوده است. من كلا موضع "دانای كل" را در هنر نمی پسندم. برای من ايجاد پرسش، تلنگر زدن به عادتها و دگم های فكری و فرهنگی و همچنين گشايش مرزهای تصنعی، اهميت ويژه ای دارد. هدف من از بين بردن بی تفاوتی و ايجاد عكس العمل است. اين عكس العمل نمی بايست الزاما مثبت باشد. مهم اين است كه نمی خواهم يك تماشاگر منفعل كه صرفا با يك اثر آماده و افكار از پيش فكر شده روبروست، داشته باشم.
نمايشهای من به صورت "كلاژ" يا برشهايی از زمان و يك واقعه ی نمايشی اجرا می شود و از خط "داستانی" رايج در تئاتر بيانی فاصله می گيرد. اين كلاژها و برشها، می بايست مونتاژ شود، در كنار يكديگر گذاشته شود و بنا بر نوع نگاه فردی تماشاگر، يك خط داستانی می يابد. اما ساختار به گونه ای است كه تمام اين برشها، حساب شده و نه اتفاقی، در كنار يكديگر قرار می گيرد. بر خلاف درام كلاسيك كه در آن يك ديوار ميان تماشاگر و صحنه كشيده شده و يك واقعه ی صحنه ای از اول تا به آخر تنها يك برداشت از يك واقعه را به نمايش می گذارد و در نتيجه تماشاگر را در موضعی "غير خلاق" و "غير فعال" قرار می دهد، در نمايشی كه من كار می كنم، شركت فعال تماشاگر، تمركز و البته ايجاد جذابيت و پيروی از يك زيبايی شناسی خاص كه تماشاگر را به مشاركت در كنار هم قرار دادن اجزا، ترغيب می كند، نكته ی بسيار مهمی است. اين نوع تئاتر را تئاتر "پسابرشت" هم می نامند، چرا كه آن نقد و ديدگاههای انتقادی برشت به تئاتر پيش از او را می پذيرد و حتی بسياری از پيشنهادهای او را در به كارگيری تكنيك بازی ... می پذيرد ، اما به پاسخی كه برشت در پرداخت فرم و محتوا يافت ، بسنده نمی كند.

دو نمايشی که از نويسندگان ديگر عرضه کرده ايد از اين ديدگاه ها که به آنها پرداختيد، چگونه آثاری بوده اند؟ در آنها هم خط فکری و از نظر نمايشی راه مشابهی را دنبال کرده ايد؟
ــ بلی و خير. آنچه به فرم برمی گردد كمابيش همان خط كاری خودم را دنبال كرده ام ، اما به لحاظ محتوا هر يك از اين دو مسير ديگری رفته اند. موضوع هر دو اتفاقا بازسازی رفتار و كردار همان "اكثريت" بوده، منتها از زاويه انتقادی. همچنين يكی از اين دو نمايش (سه نظر درباره ی يك مرگ)، اصلا نمايشنامه نبود، بلكه يك مجموعه داستان بود كه من آن را به يك كلاژ نمايشی تبديل كردم .

با اين ترتيب ميتوانيم بگويیم نيلوفر بيضايی سبک ويژه خود را پيدا کرده يا هنوز در حال تجربه کردن و در مرحله آزمون و کشف و راهيابی چه در نمايشنامه نويسی و چه کار اجرايی ــ‌ طراحی و کارگردانی ــ تئاتر است؟
ــ‌ تجربه و آزمون و كشف، بخش بسيار مهمی از كار نمايشی مرا تشكيل می دهد و معتقدم زمانی كه اين عناصر و مهمتر از همه اين حس كنجكاوی و جستجو در من نباشد، بايد كار تئاتر را كنار بگذارم. هر كار جديد، يك جستجو و كشف جديد است و تلاشی است برای گسترش دادن فرم و مفاهيم و همچنين افزودن بر تجارب پيشين. با اينهمه من در اين جستجو، مسير ويژه ی خودم را طی می كنم كه همان امضای شخصی كارگردان پای اثر است و آن را از آثار ديگران متمايز می كند.

با توضيحاتی که درباره خودت و دلمشغولی هايت به عنوان يک انسان، و کارهايت به عنوان يک هنرمند و يک انديشه گر اهل جستجو و پژوهش دادي؛ حالا درباره کار نمايشی تازه ات بوف کور اثر جاودانه صادق هدايت گفتگو کنيم. کی و در چه حال و احوالی اولين بار بوف کور را خواندی و چه اثری بر تو گذاشت؟
ـ‌ـ تا آنجا كه به خاطر می آورم، اولين بار كه بوف كور را خواندم، ١٤ ساله بودم. چيز زيادی از آن دستگيرم نشد و از آنجا كه اصلا در فضای فكری ديگری بودم و چون در آن سن و سال تلاش می كردم كه زنده بمانم، نمی توانستم با فضای فكری راوی بوف كور ارتباط برقرار كنم. بار دومی كه بوف كور را خواندم، ١٩ ساله بودم و در خارج از كشور. تازه داشتم زندگی تنها را تجربه می كردم و برای همين اين بار فضای فكری بوف كور برايم ملموس تر بود. اما همچنان جزو آثار مورد علاقه ام نبود. بار سوم ٢٥ساله بودم و داشتم دوران پايانی تحصيلات را می گذراندم. در اين مدت دانش ادبی ام و همچنين آشنايی ام با اساطير گسترده تر شده بود و بيشتر با تاريخ مملكتم و دورانی كه هدايت در آن می زيسته، آشنا شدم. مهمتر از همه تجاربی بود كه پشت سر گذاشته بودم . زندگی در تبعيد با همه ی دشواريهايش در بسياری زمينه ها راهگشاست. چون اين امكان را برايم به وجود آورد كه بتوانم با فاصله ای كه لازمه ی رسيدن به تعمق است با گرفتاريهای فرهنگی سرزمينم روبرو شوم. تا زمانی كه در بطن وقايع زندگی می كنيم، امكان فاصله گذاری و انديشيدن برايمان وجود ندارد و بيشتر پيرو حسهايمان هستيم تا منطق. من در اينجا بود كه توانستم با فاصله به "خود" تاريخی ام بنگرم.
توانستم بدون هراس و سانسور و تقدس گرايی كاذب و "مردم پرستی" بی اساس با جامعه ای كه "خرافات، اوهام و دين پرستی كاذب و همراه با تزوير" كه به اين روز سياه نشانده بودش، به طوری كه انگار مسخ شده بود، جامعه ای كه تضادها و تناقضهای گاه حل نشدنی را با خود حمل می كرد و به جای انديشيدن، ترجيح می داد راه سهل تر اعتقاد به "دست غيب" را برگزيند، آشنا بشوم. آنجا بود كه با سرگردانی تاريخی ايرانی آشنا شدم و دانستم كه چرا راوی بوف كور نمی داند كه كجاست و اين چند وجب خاك كه رويش ايستاده، مال نيشابور، بلخ يا بنارس است. آنجا بود كه راوی بوف كور برايم مانند همان نقاش كوزه كه سالها پيش از او می زيسته، همزاد و همدرد من شد.
در طول شش ماهی كه با اين متن درگير بودم تا آن را به صورت نمايشنامه در بياورم، دنيای راوی، دنيای ذهنی هدايت و اين "دردهای باورنكردنی" جزئی از من شد. يعنی متوجه شدم كه اين دردها هميشه جزئی از من بوده، اما نخواسته ام وجود واقعی شان را بپذيرم. بوف كور با وجود اينكه فضايی سوررئاليستی و موقعيتی بين خواب و بيداری را ترسيم می كند، اثری بسيار واقعی است. در بوف كور، شوق مرگ نتيجه ی عشق سرشار به زندگی است، آنگونه كه بايد باشد. هدايت با فرهنگ و تمدن غرب آشنايی داشت و از فرهنگ غرب، نه تجملات و ظواهر را، بلكه دانش و بينش و انسانگرايی و عقل گرايی، توليد و پيشرفت را به خوبی می شناخت. او در عين حال شديدا ايرانی بود و آرزو می كرد كه سرزمينش از قرون وسطای خويش بيرون بيايد. آرزويی كه عملی شدنش ناممكن به نظر می رسيد. بوف كور جزو آن دسته از آثاری است كه برصحت اين ادعا كه "شخصی ترين آثار ادبی، اجتماعی ترين آنها هستند" صحه می گذارد. بوف كور دنيای فكری انسانی را ترسيم می كند كه نمی خواهد "رجاله" باشد اما در دنيای رجاله ها و لكاته ها دو راه بيشتر ندارد، يا اينكه مانند آنها بشود و يا اينكه در انزوا و تنهايی بميرد. هدايت، از افكار و دنيای ذهنی "نقاش بی ذوق و بيچاره ی جلد قلمدان" يك شاهكار می سازد. زندگی، تاريخ، اسطوره، مذهب، خرافه، همه و همه با تمام پيچيدگيهايش در بوف كور مجال می يابد كه مسيری كه طی كرده دوباره بپيمايد و به اوج پوچی برسد. مادر و دايه و عمو و پدر و لكاته و زن اثيری و قصاب و پيرمرد خنزر پنزری و حكيم باشی، همه بخشهايی از خود راوی هستند كه می خواهد اين دور تسلسل موروثی را از هم بدرد، اما نمی تواند، اما نمی شود. مرز ميان خواستن و نتوانستن در هم می ريزد.

با کارهای ديگر هدايت پيش از اينکه بوف کور را برای نخستين بار بخوانی آشنا بودي؟ اگر چه بوف کور به گمان من در ميان آثار هدايت و حتا در ادبيات ايران اثری به غايت استثنايی، ويژه و کم تايی است، اما آشنايی با ديگر آثار هدايت برای خوانش و درک بوف کور مدديار شما شد؟ اگر اينطور بوده به چه شکل و چگونه؟
ــ بله، "توپ مرواری" و "حاجی آقا" و "علويه خانم" و "داش آكل" و "سه قطره خون" و "زنده به گور" را خوانده بودم. در زنده بگور كه هدايت آن را ٦سال پيش از بوف كور نوشته است، به لحاظ محتوا شباهتهای زيادی با بوف كور وجود دارد، اما از نظر سبك و تكنيك نوشتاری و حتی زبان، با هم متفاوتند. به نظر من ويژگی بوف كور در اين است كه هدايت توانسته در آن به يك سبك و ساختار ادبی متناسب با محتوا مجهز بشود.

پس از خوانش اول بوف کور؛ به چه سبب و انگيزه ای دوباره اين اثر را خواندی و اين بار و بعد از آشنايی بار نخست چه حسی پيدا کردي؟ چه ارتباطی توانستی با اين اثر، با شخصيت ها و وقايعی که هدايت در بوف کور تصوير کرده پيدا کني؟
ــ‌ بار دومی كه بوف كور را خواندم، ١٩ ساله بودم و وضعيت زندگی تبعيدی خودم، باعث شد كه دوباره به سراغ بوف كور بروم. تصاوير قوی و توصيفهای عجيب و در عين حال بسيار جذاب اين اثر، مرا ترغيب می كرد كه دوباره و دوباره و هر بار زوايای ديگری از اين اثر را بجويم و تا حدودی بيابم. بار سومی كه بوف كور را خواندم، سمبلها برايم مفهوم داشت. می دانستم كه گل نيلوفر، گل آفرينش است و بودنش در دستان زن اثيری كه تصويری از "آناهيتا" يا زن- خداست، اتفاقی نيست و عشق راوی به زن اثيری را نتيجه ی وقوف هدايت به بودن بخش زنانه ی وجودش يافتم. لكاته را تصويری از "جهی" يافتم و بساط كهنه ی پيرمرد خنزر پنزری را با آن هيبت موحش و "كلمات عربی" كه از لای دندانهای زردش زمزمه می كند، اجماع اوهام و چيزهای كهنه و از كار افتاده از اسطوره زيستهايی كه تنها كاربردشان حفظ "ايستايی فرهنگی" ماست. پس بوف كور علاوه بر اينكه از بن بست جامعه سنت زده و واپس گرا و همچنين انزوا و اضمحلال "فرد" در چنين مناسباتی می گويد، لايه ای ديگر از ميان لايه ها و وجوه بسيار، تودرتو و در عين حال مرتبط با يكديگر نيز دارد.

چگونه و بر اساس چه انگيزه و چه دلايلی بوف کور را برای يک کار نمايشی انتخاب کردي؟ آيا در شرايطی که ما امروز در آن روزگار می گذرانيم، ضرورت ويژه ای برای مطرح کردن بوف کور و اجرای صحنه ای آن احساس کرده اي؟
ــ‌ در وهله ی نخست آنچه برايم اهميت داشت، اين بود كه به نظرم "بوف كور" با شرايط روحی و بن بستی كه جامعه ی ما در آن گير كرده است، بسيار نزديك است. بوف كور در حين اينكه اثری درونگراست، تاثير جامعه و محيط بيرونی را مد نظر دارد. ما در مرحله ی پرسش و شك و بحران فكری قرار داريم و بوف كور گزارشی است از يك بحران. در عين حال اهميت بوف كور در اين است كه به دنبال مقصر نامعلوم نمی گردد، بلكه ما را به بازنگری در "خود" فرا می خواند. برای خروج از بحران بايد با آن دست و پنجه نرم كرد و درگير شد. متاسفانه در فرهنگ ايرانی بيشتر فرار از بحران مرسوم بوده است. انگار نينديشيدن به بحران يا ناديده گرفتن آن، راه سهل تری بوده است.

طرح کلی تان برای اجرای نمايشی بوف کور از چه قرار است؟ به نظرتان اين اثر چه ظرفيت های دراماتيک و نمايشی دارد؟
ــ‌ تصاوير بسيار قوی و قوه ی تخيل در اين اثر بسيار برجسته است و به روی صحنه بردن آن برای يك اهل تئاتر، از يكسو آزمونی بسيار دشوار است و از سوی ديگر خلاقيت بسيار می طلبد. ما تمام تلاش خود را می كنيم تا از اين آزمون سرفراز بيرون بيايیم. نتيجه برای خود من هم ناروشن است و كنجكاوم ببينم به كجا خواهيم رسيد.

به نظر من تا آنجا که اين شاهکار را می شناسم، اجرای آن در قالب يک اثر نمايشی کاری بزرگ و چالشی همه جانبه و بسيار جدی برای يک هنرمند صحنه است. در اين باره چه گمانی داري؟ با اينکه بايد بگويم آثار هدايت دست کم بسياری از نوشته های اين نويسنده از پيرنگ ها، تصاوير و رگه های بسيار قوی دراماتيک برخوردارند ... از نمونه های خوب آنها "داش آکل " است.
ــ‌ حق با شماست. من اصولا آدم راحت طلبی نيستم و نبوده ام . پس اين كار دشوار و در عين حال بسيار جذاب را كه می دانم مدعيان بسياری دارد، آگاهانه برگزيده ام. می دانيد كه خواننده ی يك اثر بودن، با اجرای نمايشی آن، يعنی درگير شدن با آن با پوست و گوشت و خون، بسيار متفاوت است. به عنوان خواننده، هر چند وارد اين فضا می شويم، اما می توان با آن نوعی فاصله گذاری كرد. به عنوان كارگردان يا بازيگر، نمی توان در اين حد باقی ماند، بلكه بايد ماهها با آن زندگی كرد .

چه کسانی با شما در اجرای بوف کور همکاری دارند؟ چه امکانات ابزاری برای اجرای کار در اختيار داريد؟ امکانات انسانی و عملی که داريد همه آن امکاناتی است که برای هر چه بهتر عرضه کردن کار تازه ات لازم داريد و پيش بينی کرده ايد؟
ــ بوف كور را حدود دو ماه و نيم با سه بازيگر كار كردم. اما در طی كار متوجه شدم كه با اين تركيب، كار در حد انتظار من پيش نمی رود و ناچار شدم كه راهم را از دو بازيگر جدا كنم. در حال حاضر همكاران من در اين كار منوچهر رادين، هرمين عشقی و فرهنگ كسرايی هستند. آقای رادين كه من احترام زيادی برای ايشان قائل هستم، يكی از نمايشنامه نويسان خوب دهه ی چهل و پنجاه ايران است كه در ضمن، بازيگر و كارگردان تئاتر نيز بوده و هست. نكته ای كه احترام مرا به ايشان به عنوان يكی از تئاتريهای قديمی و با تجربه چند برابر می كند، اين است كه ايشان به عنوان بازيگر بسيار خلاق و انعطاف پذير هستند و با هم ديالوگ سالم و در عين حال خلاق داريم. همين نكته دشواری اختلاف سنی زياد ميان من و ايشان را برداشته است. هرمين عشقی، كار تئاتر را در سالهای ٩٤ و ٩٥، در حاليكه فقط ١٨ سال داشت و تازه از ايران آمده بود، با بازی در كارهای من شروع كرد و امروز، بازيگری توانا و بسيار با استعداد و جدی است. فرهنگ كسرايی، اهل قلم و اهل تئاتر است. داستان می نويسد و در عين حال حدود ١٦ سال است كه به عنوان بازيگر و در سالهای اخير به عنوان كارگردان، كار تئاتر كرده است. فرهنگ با آثار هدايت بسيار آشناست و خودش نيز يكی دو سال پيش "طوفان عشق خون آلود" هدايت را كار كرده بود. شرايط كاری ما مثل همه ی كارهايی كه در غربت و بدون حمايت انجام می شود، بسيار سخت است، اما در اين سالها آموخته ايم كه عليرغم اين شرايط، تلاش كنيم تا به بهترين نتيجه ی ممكن برسيم . اصرار من همواره بر اين بوده كه سختی شرايط را بهانه ای نكنيم تا كم تلاشی های خودمان را پنهان كنيم، بلكه با تمام نيرو و عاشقانه و با خلوص كار كنيم و كاری در حد معيارهای حرفه ای ارائه بدهيم و قدمی به جلو بگذاريم.

اگر اين کار آنگونه كه طرح آن را ريخته ای در برآيند نهايی عرضه شود، در کاروندتان به عنوان نمايشنامه نويس، کارگردان و طراح چه جايی خواهد داشت ؟ به گمان من تا آنجا که کارنامه تئاتری شما و گروه دريچه نشان می دهد اجرای بوف کور نقطه عطفی در سير فعاليت های شما به شمار می رود. گمان خودتان چيست؟
ــ‌ همينطور است. اما تا زمانی كه كار اجرا نشده، مايل نيستم كه زياد در اين مورد فكر كنم. من در كارنامه ی هنری ام يك خط را دنبال می كنم و برايم مهم است كه هر نمايش جديدی را كه كار می كنم، گامی به جلو باشد. از در جا زدن و تكرار خود، بيزارم و تا زمانی كه حس كنم، خلاقيتی در من هست كه می تواند گسترش بيابد و به قولی اين سرچشمه هنوز خشك نشده، اين كار را دامه خواهم داد.

گمان می کنيد تماشاگران با بوف کور بر روی صحنه چه رابطه ای برقرار کنند؟ به عبارت ديگر شما در کار صحنه ای تان با چه نگرشی بوف کور را ارائه خواهيد داد؟
ــ‌ اجازه بدهيد در اين مورد فعلا چيزی نگويم و صحبت در اين باب را به بعد از اجرای كار موكول كنيم.

بعد از چهار اجرای اولی که خواهيد داشت، بعد کی و در کجا نمايش به اجرا گذاشته خواهد شد؟
ــ‌ بوف كور در تاريخ ٣٠ اكتبر در فرانكفورت اجرا خواهد شد و يك هفته بعد در شهر ماينس و با همكاری يك تئاتر معتبر آن شهر به صورت دو زبانه (فارسی ــ‌آلمانی) اجرا خواهد شد. در حقيقت كارگردان و سه بازيگر آلمانی از آن تئاتر به ما خواهند پيوست و اجرا را با هم تنظيم خواهيم كرد. همچنين در تاريخ ٢٦ نوامبر در كلن و ١١ دسامبر در هامبورگ اجرا خواهيم داشت. ٢٦ فوريه سال آينده به برلين و بعد از آن احتمالا به مونيخ و پاريس نيز خواهيم رفت. بعد از اين اجراها بسته به اينكه كار به شهرها و كشورهای ديگر دعوت بشود يا نه، در مورد اجراهای ديگر، سال آينده تصميم خواهيم گرفت.
پيروز باشيد

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET