از ميان مصاحبه ها

 

 

مصاحبه ای منتشر نشده از شاهرخ تندرو صالح با نيلوفر بيضايی

PDF نسخه

 

دوست نويسنده ام

با درود

1 - ادبيات مهاجرت و تبعيد ايران از نظر شما دارای چه قدمتی است؟ آيا می شود با یک طبقه بندی ادوار شناسی اين ادبيات را تحليل کرد ؟

ادبيات مهاجرت و تبعيد نه تنها در ايران بلكه در اكثر كشورهای جهان قدمتی بسيار طولانی دارد و اصولا بخش مهم و تاثيرگذاری از ادبيات جهان در همين خلاء تبعيد و مهاجرت پديد آمده است. از اولين تبعيديهای دوران آنتيك چون هيپوناكس و اوويد تا دانته آليگييری در قرون وسطا تا ولتر كه قرن هجده به نام او نامگذاری شد تا قرن نوزده و تبعيد نويسندگاني چون چون ويكتور هوگو و هاينريش هاينه و گئورگ بوشنر و تورگنيف تا قرن بيستم و تبعيد فدريكو گارسيا لوركا و ولاديمير نوبوكف و بعد برتولت برشت ، توماس من، ارنست بلوخ، آنا زگرز، نلی زاكس، الكه لسكر- شولر، رومن گاری تا تبعيد انديشمندانی چون تئودور آدورنو، زيگفريد كراكاور خودكشی بخشی از نويسندگان مهم معاصر در تبعيد چون اشتفان تسوايگ، والتر بنيامين تا تبعيد دروني نويسندگان مانده در وطن چون اريش كستنر و گتفريد بن، آوارگی اهل هنر و انديشه نتيجه ی محدوديتها و فشارها و همچنين سانسور تحميل شده توسط دستگاههای حكومتی مستبد بوجود آمده است. در مورد ايران و باتوجه به اينكه ما همچنان از فقر منابع قابل اتكاء تاريخی در بسياری موارد رنج می بريم، شايد بتوان نخستين موج مهاجرت اهل قلم را به دوران صفويه يافت. دستگاه حكومتی صفويه به شعر و ادب بی اعتنا و در كار تبليغ و ترويج اصول فقه شيعه بود و تنها به اشعاری میدان می داد كه در مدح اوليای دين سروده شود. در اين دوره با مهاجرت دسته جمعي گروهي از اهل شعر به هندوستان روبروئيم. پس از آن نيز هر خاندانی كه به حكومت رسيد، شاعران و سخن سرايان و مداحان دربار خود را داشت. با وقوع انقلاب فرانسه و تاثير غير قابل انكار آن در بسياری از كشورهای جهان ، در ايران نيز زمينه های آشنايی با فكر آزادی بوجود آمد. اما با توجه به حاكميت فضای اختناق در ايران بخشی از آزاديخواهان ايرانی كه خواهان بركناری استبداد و تاسيس حاكميت ملی در ايران بودند برای حفظ جان خود ناچار به تك وطن شدند. مصر و عثمانی و هندوستان به مراكز انتشار نشريات روشنگرانه بزبان فارسی تبديل شدند و نويسندگان و انديشمندانی چون طالبوف، زين العابدين مراغه ای (نويسنده ی رمان سياحتنامه ی ابراهيم بيگ يا بلای تعصب او) ، میرزا ملكم خان، ميرزا فتحعلی آخوندزاده، انديشمند واولين نمايشنامه نويس ايرانی ، میرزا آقا خان كرمانی ... به روسيه و عثماني و...گريختند و از همانجا با انتشار آثار روشنگرانه كه به ايران نيز راه می یافت در شكل گيری يكی از مهمترين وقايع تاريخ معاصر ايران یعنی انقلاب مشروطه نقش بسزايی ايفا كردند. پس از آن نيز در دوران رضا شاه و محمد رضا شاه با مهاجرت بخشی از روشنفكران ايران روبروييم . اما آنچه پس از بوقوع پيوستن انقلاب اسلامی در ايران رخ داد در نوع خود در تاريخ معاصر ايران بی نظير و تنها با پاكسازيهای نظامهای ايدئولوژيكی كه پس از انقلابهای چين و روسيه و همچنين پس از بقدرت رسيدن هيتلر در آلمان بر اهل ادب و هنر رفت، قابل مقايسه است. بررسی تبعيد و مهاجرت پس از انقلاب ايران بطور كلی و سرگذشت اهل فرهنگ وهنر ايران بطور اخص خود یك فصل جداگانه است كه می بايست بطور همه جانبه ، بدون تنگ نظری و یكسويه نگری و مهمتر از همه با بهره گيری از شهامت و شجاعت حرفه ای همراه باشد. بررسی چگونگی و چرايی تبعيد ناخواسته ی بخش قابل توجهی از اهل انديشه ی ايرانزمين و همچنين تبعيد درونی بسياری از ماندگان در وطن نيازمند حضور پژوهشگراني است كه بدون هراس از اتهام سياه نمايی عمق تاريكی را دل وجدان تاريخی ملت ايران بروشنی نشان دهد. اين بررسی بخصوص از اين نظر مهم است كه در اين دوران دستگاه ايدئولوژيك حاكم بعنوان فرآيند یك نقص بزرگ و اساسي فرهنگی ايرانيان عمل می كند كه همانا عدم تحمل دگرانديش است و دامنه ی آن از بالاترين مقام حكومتی آغاز و به همسايه ی ديوار به ديوار و حتی به خويشاوندان نزديك منتهی می شود.

ادبيات و هنر تبعيد محصول یك شوك تاريخی است كه هنوز پايانی برای آن نمی توان رقم زد.

2 - به نظر شما اصلی ترين مشخصه‌های ادبيات مهاجرت و تبعيد ايران چيست؟چه طيفی را می توان مهاجر و چه طيفی را تبعيدی ناميد ؟

 

ادبيات تبعيد و یا مهاجرت به آن بخشی از ادبيات يك كشور اطلاق می شود كه سازندگان آن ناخواسته به سرزمينی غريب پناه می برند، چرا كه یا جانشان و یا آثارشان تحت خطر نابودی و یا حذف قرار دارد. دلايل اين در خطر قرار داشتن می تواند سياسی، مذهبی، نژادی و در مورد كشورهايی مثل ايران حتی گرايش جنسی (همجسنگرايی)، جنسيتی و... باشد. از آنجا كه اين واژه ها از بدو تولد ما بوجود نيامده و چون هر واژه ی تخصصی و علمی ديگر از غرب بر گرفته ايم، بد نيست كه در اين مورد نيز بدانيم كه واژه ی ادبيات تبعيد در علم ادبيات بلحاظ تخصصی گوياتر (نسبت به ادبيات مهاجرت) بشمار می آيد.

مهاجرت باری نسبتا خنثی دارد كه در آن تغيير سرزمين و یا محل اقامت در مركز توجه قرار می گيرد، در حاليكه تبعيد بيشتر سرزمينی را كه در آن پناه جسته ايم را در نظر دارد. همچنين آن دسته از آثار ادبی كه توليدكنندگانشان در میهن خود ساكنند اما آثارشان بدليل ممنوعيت نشردر وطن، توسط ناشرين تبعيدی و خارج از كشور محل اقامتشان منتشر می شود نيز جزو ادبيات تبعيد محسوب می شوند.

ما در آلمان به تركهای نسل اول و دوم می گوييم مهاجر. آنها در دهه ی شصت ميلادی برای كار و كسب درآمد و بدليل مشلات اقتصادی به آلمان مهاجرت كرده اند و هر زمان هم كه اراده كنند می توانند به تركيه بازگردند. اما من نيلوفر بيضايی كه در هجده سالگی به تبعيدی ناخواسته و برای حفظ جانم تن در داده ام و در اينجا تحصيل و رشد كرده ام و كار هنری را نيز اينجا آغاز كرده ام و هر اثر هنري كه توليد كرده ام ارتباطی به ميهن از دست رفته ام به وضعيت اجتماعی (و نه فقط سياسی) ميهنم نيز ربط پيدا می كند، من كه با وجود تسلط كامل بزبان آلماني نمی توانم از زبان فارسی دل بكنم، من كه تا اطلاع ثانوی امكان بازگشت به میهنم را ندارم ، چرا كه در آنجا امنيت جانی ندارم، بر طبق تمام تعريفهای علمی و آكادميك لا اقل مربوط به علم ادبيات یك هنرمند تبعيدی بشمار می آيم. ادبيات تبعيد تنها ادبيات سياسی نيست. ادبياتی كه نظری به نقد اجتماعی دارد و حتی به فرد و بحران فرد می پردازد ، به جنسيت می پردازد، به نگاه استبدادی در جامعه و مردم كوچه و بازار می پردازد، به هراسهای تاريخی می پردازد، به عشق در حصار سنت و یا بی حصار سنت می پردازد نيز بخشی از همين ادبيات است. زبان تبعيد زبان كنايه و اشاره نيست. زباني است جستجوگر و پرسنده و در عين حال واضح و عريان. البته اين مشخصات مسلما در مورد تمام كارهای تبعيدی صدق نمی كند و هر اثری كه زبان صريح داشته باشد، الزاما اثری با ارزش نيست . شايد بگوييد پرسش و جستجو كار ادبيات است و به تبعيدی یا غير تبعيدي بودن ربطی ندارد. اما پرسش و جستجويی كه در تبعيد به جان آفريننده ی هنری می افتد از آنجا كه با فاصله ی ناخواسته با موطن همراه است، از جنس ديگری است. اين را تنها كسی درك می كند كه تجربه ی زندگی در تبعيد را داشته باشد. اين پرسش مرتب در قالب جستاری در كيستی است كه معنا می یابد. ايرانی كيست، من كيستم، ما كجاييم، چرا اينجاييم، ما كيستيم و یا اينكه اصولا مايی وجود دارد یا نه.

فرزند من و در آينده فرزند فرزند من نيز اگر زمانی به كار نوشتن روی بياورند، هر چند كه مهاجر خوانده شوند، اما در نا خود اگاه اثرشان برخورد، عكس العمل و یا همدردی نسبت به تبعيد ناخواسته ی من كه آنها را بدون آنكه خود انتخاب كرده باشند، به سوی سرنوشتی ديگر سوق داده و از نتايج مثبت و منفی آن سود یا زيان برده اند، وجود خواهد داشت. من آگاهانه با يك مثال پاسخ شما را دادم تا بتوانيم از ورای تعاريف آكادميك انسانها را ببينيم و سرنوشتي را كه یك واقعه ی سياسی مشخص برای آنها تا نسلها رقم زده است و مسلما در آثارشان بازتاب می يابد. اين بخشی جدانشدنی از تاريخ ميهن ماست كه درجاهايی بسيار دوراز میهن از آمريكا گرفته تا كانادا، از اروپا تا آسيا و استراليا در خلوت تنهايی های بيشمار اما بدور از سانسور و دستگاه مخوف شستشوی مغزی نگاشته می شود. تبعيد ديگر نه سرنوشت من كه حكايت رانده شدن انسان ايرانی است از خويشتن خويش و جستجوی دوباره ی خويش ... و گسترش مرزهای ايران بوسعت جهان.

 

3 - آيا تبعيد یك قلمرو جغرافيائی خاص دارد؟

 

مرا ببخشيد اگر اين سوال بنظرم قدری كليشه ای می آيد. اگر اين سوال را در مفهوم فلسفی اش در نظر بگيريم ، من می توانم سطرها در اين مورد فلسفه ببافم و مثلا بگويم كه حتی كنده شدن ما از نطفه ی مادر نيز نوعی تبعيد است از مامنی (يا موطنی) كه نه ماه بدان خو گرفته بوديم و شايد اولين فرياد ما ونخستين اشكی كه از چشمانمان جاری می شود، اعتراضی است به اين تبعيد از دنيای امن درون به دنيای بيرحم بيرون . اما چون می دانم كه چنين قصدی نداريد و چون مطمئنم كه من نيز در اين مورد بهيچوجه قصد بازی با زبان ندارم، می روم سر اصل موضوع. اگر در دوران انقلاب مشروطه تبعيد آزاديخواهان به كشورهای همجوار عليرغم جغرافيايی بودن همچنان امكان حفظ نوعی نزديكی فرهنگی و زبانی را به آنها می داد، در مورد ما اين تبعيد نه تنها جغرافيايی، بلكه زبانی و فرهنگی نيز هست. دور بودن از میهن یعنی دور بودن از مخاطبی كه سرنوشتش، تاريخش و آينده اش به جانت بسته است، بخشی از خود تست. تنها كسی كه در تبعيد زندگی كرده می تواند مفهوم اين دوری جغرافيايی را در یابد. ما دو نويسنده ی مهاجر و تبعيدی داريم كه بخش مهمی از عمر خود را در خارج از ايران زيسته اند، یكی جمالزاده است و ديگری مهشيد اميرشاهي. اتفاقا همين دو نفرند كه در آثار ادبی شان دقت عجيبی در وصف جزئيات به چشم می خورد. جزئياتی كه اين دوری زمانی و جغرافيايی قاعدتا نمی بايست در آثارشان اينچنين ملموس می شد. در آثار هر دو نفر وسواس عجيب در اين مورد نشان از آن دارد كه گاه اين دوری جغرافيايی باعث نگاه دقيقتر به جزئياتی میشود كه در حقيقت سازنده ی همان كل هستند و در وهله ی نخست ممكن است پيش پا افتاده و قابل چشم پوشی بنظر بيايد. گاه همين فاصله به دقيقتر ديدن ياری می رساند. با فاصله خويش را نگريستن . از بيرون به درون نگاه كردن گاه می تواند به غنای ادبيات ياری ببخشد. اما مسلما نوع ديگری از تبعيد نيز هست. تبعيد دروني. يعنی در محدوده ی جغرافيايی كه زندگی می كني ، حذف شده باشی يا كسانی در جهت حذف شدنت بكوشند.

 

4 - به نظر شما تبعيد ، مهاجرت ، پناهندگی و مسائلی از اين دست ، بزرگترين تاثيراتش را بر روی كداميك از ويژگی‌ها و مشخصه‌های آثار ادبی گذاشته و نشان می‌دهد؟

 

در جستجوی فرم و زبانی جديد برای بيان شرايطی نامانوس. در مورد آثار خودم يعنی در ادبيات نمايشی كه مورد بی مهری منتقدين قرار دارد و شايد هم به عدم تخصص اكثر آنها در اين زمينه برگردد، اين دچار شدن به درد بی زبانی را با تقليل متن و بيان تصويری ، بصورت كلاژهای نمايشی یا برشهايی از وقايع و تصاوير كه در ارتباط مستمر با یكديگر اين مجموعه را می سازد، در نمايش آبستراكسيون و از طريق ابزارهايی كه هنر نمايش در اختيارم می نهد می جويم. در زمينه ی ادبيات هم شاهد تجربياتی از اين دست بوده ايم و در زمينه ی سينما يكی از موفق ترين نمونه هايش را در فيلمهای فاتح آكين فيلمساز ترك تبار آلمانی می توان ديد.

 

5 - تاثير پذيری يا تاثيرگذاری ؛ كداميك از اين پديده‌ها بيشترين سهم ساختار شناسی ادبيات مهاجرت و تبعيد را معلوم می سازند؟

از آنجا كه در كشورهايی كه ما زندگی می كنيم درخشانترين نمونه های ادبيات و هنر تبعيد سالها پيش از ما و در مورد كشوری كه من در آن زندگی می كنم یعنی آلمان، با ادبيات و هنرهای نمايشی دوران فاشيسم هيتلری كه هنوز هم حرفی برای گفتن دارند روبروييم، مسلما تاثير پذيری.

 

6 - زبان گفتاری و نوشتاری به عنوان اركان اصلی ارتباطات بينا زبانی و بينا فرهنگی مطرحند . به نظر شما در ادبيات مهاجرت و تبعيد ايران اين عناصر چگونه به حيات خود ادامه می‌دهند؟

ما در زمينه ی زبان گفتاری و نوشتاری نمونه های درخشانی در خارج از كشور داريم كه دو موردش را در پاسخ یكی از سوالهايتان مثال زدم . هر چند كه ممكن است زبان گفتاری كه در ايران امروز رايج شده در ادبيات خارج كمتر ديده شود . اما بهر صورت در موارد ديگری نيز می بينيم كه دوری زبانی به اين زبان لطمه زده است ، هر چند كه ما دربخشی از ادبيات توليد شده در داخل نيز ا با زبان نوشتاری بسيار الكنی روبروييم.

 

7 - اگر بپذيريم كه محدوديت زبان و یادگيری آن در مخاطب پذيری آثار ادبی ايرانيان موثر است آيا زبان فارسی توانسته است با رويكردهای فراگير در فرهنگ‌های ميزبان به مخاطب جهانی برسد؟

 

نه نتوانسته و اصولا اين انتظار بيهوده ای است. ما چه در داخل ايران و چه در خارج ايران هنوز و همچنان با رسيدن به اين زبان جهاني فاصله زيادي داريم. من نمی فهمم اين توهم جهانی شدن را چه كسی در سر ما كرد و اصلا سودش برای ما و برای جهان در كجاست. ما كه برای خود چيزی جز كژی و عقب ماندگی به ارمغان نياورديم چه چيزی برای عرضه كردن به جهان داريم.

 

8 - به نظر شما عمده‌ترين موضوعات آثار ادبی نويسندگان مهاجر ايرانی در قلمرو های فرهنگ امريكا يی و اروپايی چيست؟

 

ايران پس از انقلاب ، فرديت از دست رفته، جنسيت، بی بهايی جان انسان در تب و تاب ايدئولوژی یكسان خواه ، انسانيت گم شده، خلاء پرتاب شدگی از جهانی به جهان ديگر، شوك ، شوك، باز هم شوك. شوك به چشم ديدن غير انسانی ترين شكنجه هايی كه انسان ايدئولوژی زده می تواند بر انسان ديگر وارد كند، شوك فرهنگی، انسان استبداد زده، زن بودن و زنانگی ، فرار از ايران ...

 

9 - آيا كشور‌های میزبان ادبيات مهاجر و در تبعيد ايران توجهی به توليدات انديشه ای ايرانيان در قالب آثار ادبي دارند؟چگونه اين توجهات خود را نشان می دهد و در قالب چه رفتار هايی ابراز می شوند ؟

 

البته آن بخش از ادبيات ما كه به زبان كشور میزبان نوشته شده باشد، تا حدودی مورد توجه قرار می گيرد. يكی از نمونه های موفق آن در آلمان آثار سعيد است. مسلما توجه منتقدين به اين آثار نقش بسيار مهمی در جلب توجه عموم نسبت به آنها بازی می كند.

 

10 - آثار كدام طيف از نويسندگان و خلاقان ادبی ايرانيان خارج از كشور دارای مخاطب پذيری بيشتری است ، نويسندگان زن يا مرد؟ (پرسش حاضر تنها یك فرض است و به معنی اين نيست كه چنين حكمی وجود دارد . اما برای گسترده ساختن بحث پيرامون موضوع ادبيات ، به ناچار بايستی در يك نقطه اين تفكيك را انجام داد . لذا اين نقطه توجه صرفا نقطه توجه بررسی آماری و مقادير عددی است و مفهومی ديگر ندارد . بنابر اين برای انجام اين بررسی می بايستی ما به آماری تفكيكی انتقادی دسترسی داشته باشيم و اين آمار تنها از اين طريق می تواند به گويايی خود برسد .)

به باور من در میان آثاری كه بزبان كشورهای میزبان نوشته شده است، آثار زنان بيشتر مورد توجه قرار گرفته، چون تجربيات و نگاه آنها با توجه به مشكلات اساسی زنان در ايران از سوی بسياري دنبال می شود. تجربه ی تبعيد و مهاجرت عموما برای زنان بسيار متفاوت با مردان بوده است. زنان از درون محدوديتهای بيشمار و محيطی زن ستيز با همه ی قوانين نوشته و نا نوشته كه به انكار حضور اجتماعی شان برخاسته به فضايی آمده اند كه امكانات بيشماری در اختيارشان قرار داده است. نوعي شناخت دوباره ی خود و مهمتر از همه تواناييها و قدرتهای مهار شده شان بصورت انرژی مثبت ، خلاق و پويا آزاد می شود. در مورد مردان بگونه ی ديگري است. بسياری از آنها نتوانسته اند در تبعيد موقعيت از دست رفته ی خود را بازيابند . بازتاب چنين شرايطی در آثار هنری زنان نيز ديده می شود كه با مخاطب ارتباط بيشتری برقرار می كنند. البته من آماری در اين مورد ندارم، اما دريافت من اينگونه است كه آثار زنان چه در حيطه ی زبان فارسی و چه در آثاری كه بزبان كشورهای ميزبان توليد كرده اند، پر مخاطب تر بوده است.

 

11 - بيشترين بالندگی ادبيات مهاجرت و در تبعيد ايران را به ترتيب در كدام رشته می‌دانيد ؛ ادبيات داستانی ، ادبيات منظوم ، نمايشنامه نويسی ، نقد ادبی و یا مباحث تئوريك ادبي‌؟

 

در زمينه ی ادبيات داستانی و ادبيات منظوم از آنجا كه بيشتر نقد و نوشته شده مسلم است كه بيشتر به چشم می آيد. اما بهر حال در زمينه ی ادبيات داستانی فكر می كنم پيشرفتهای مثبتی حاصل شده. در زمينه ی نمايشنامه نويسی همانطور كه گفتم تشخيص اين امر بدون نقد جدی ناممكن است. ما منتقدان جدی در اين زمينه نداريم و عجبا كه برخی از منتقدين ادبی ما با وجود اينكه خودشان هم ممكن است یكی دو نمايشنامه نوشته باشند، هرگز توجه جدی به اين امر نشده است. بسياری از دوستان اهل نقد ما اصولا بديدن تئاتر هم نمی روند. اين یكی از معضلات جدی است. نمی دانم چه بلايی است به جان هنر نمايش ما افتاده است كه قضاوت در موردش از روی شنيده ها انجام می شود بدون اينكه خوانده یا ديده شود. البته من جزو خوشبختها بوده ام كه تقريبا در مورد همه ی آثارم حد اقل يكی دو نقد چه مثبت و چه منفی انجام شده است. اما اينكه كسی بيايد و در مجموع به نمايشنامه هايی كه در اين سالهای تبعيد توسط افراد گوناگون نوشته شده است بپردازد، چنين اتفاقی نيفتاده و منتقدين ما براحتی از اين مقوله در گذشته اند. اخيرا یك آقايی كه خودش هم اهل تئاتر است در مطلبی نوشته بود كه در زمينه ی ادبيات نمايشی كار چندانی نشده است! جالب است. مگر در داخل خود ايران در اين زمينه چقدر كار می شود و آيا اين می تواند بمعنی ناديده گرفتن كارهايی باشد كه تا بحال انجام شده است ؟

 

12 - مطبوعات ايرانيان خارج از كشور در حوزه ادبيات را از نظر برخورداری از انسجام و روشمندی در انتشار و موضوع یابی و ساير مباحث ژورناليستی در چه مرتبه ای می بينيد ؟

 

در اين زمينه چه بلحاظ فرم و چه از نظر محتوا تحولات مثبتی صورت گرفته است. اما معضلی كه اصولا وجود دارد بر نتابيدن كسانی است كه عضو هيچ گروه و محفلي نيستند. متاسفانه بخش عظيمی از اين نشريات بر اساس آشنايی های ديرينه ی صاحبان آن با نويسندگان خاصی شكل می گيرد و بصورتی همچنان گذشته های مشترك سياسی ، نزديكی های سنی و نسلی و روابط شخصی و نگاههای خاص سياسی در آنها تعيين كننده تر از اصل قضيه یعنی كيفيت و در نور ديدن مرزهای خودی و غير خودی است. همچنين بی توجهی كامل آنها به ادبيات نمايشی و اصولا مطالب پژوهشی در زمينه ی تئاتر بشدت آزار دهنده است. من چندين سال به كتاب نمايش همكاری مداوم داشتم و مطالب تئاتري ام در آنجا انتشار می يافت. اما از زمانی كه كتاب نمايش ديگر منتشر نمی شود، واقعا نمی دانم اينهمه مطلب تئاتری ام كه دارد در كشوی ميزم خاك می خورد را در كجا می توانم منتشر كنم. معضل ديگر هم مشكل چاپ نمايشنامه است كه هيچ ناشری رغبتي به آن نشان نمی دهد. اينچنين است كه در مهد آزادی و با توجه به امكانات نسبی كه ناشران ما دارند یك شاخه ی مهم از ادبيات كشورمان بمرور زمان دارد توسط خود اهل ادب حذف می شود. نمی دانم چه نامی بايد بر اين پديده نهاد.

 

13 - آيا به نظر شما نويسندگانمان در مهاجرت و يا تبعيد با سانسور مواجه می‌شوند؟ خود سانسوری چطور؟

فكر میكنم در پاسخ سوال پيشين بطور ناخودآگاه پاسخ اين سوال شما را داده باشم. اين هم نوعی سانسور است. چه آگاهانه انجام شود و چه از روی نا آگاهی كه البته دومی گناه بمراتب بزرگتری است.

 

14 آيا می توان تابو‌های ذهنی ايرانيان در تبعيد و مهاجران را تابو‌هائی خاص و كاملا ايرانی دانست ؟

بسياری از تابوهای ذهنی ايرانيان دارای ريشه های مشترك با فرهنگ كشورهای مسلمان است. در مورد رابطه ی زن و مرد، در مورد همجنسگرايی، در مورد مقوله ی آزادی، در مورد غرب، در مورد سنتها ، در مورد غيرت و مردانگی، در مورد تربيت فرزندان و در بسياری موارد ديگر. البته با توجه به اينكه بسياری از ايرانيان خارج از كشور تحصيلكرده هستند، مايه ی تعجب است كه در بسياری موارد مانند كسانی می انديشند كه كمتر امكان رشد فرهنگي داشته اند و نامش را هم گذاشته اند اصالت ايرانی !

15 - تاثير قلمروهای جغرافيايی و فرهنگی خارج از كشور را بر روند توليد آثار ادبی ايرانيان چگونه ارزيابی می كنيد ؟

 

مسلما هر اثری بسته به اينكه در كدام كشور توليد شود، تا حدود زيادی بازتاب دهنده ی فضای همان كشور و محيط است.

16 - چه بخشی از مواهب انديشه ای دنيای مدرن را در آثار ادبيات در تبعيد ايران می‌توان ديد؟

تابو شكنی، ناديده نگرفتن آنچه واقعا اتفاق افتاده به نفع واقعيت رسمی، زبان مستقيم و بدون حاشيه روی، نگاه نقادانه به قدرت و به مقوله ی تقدس.

17 ادبيات مهاجرت و در تبعيد ايران چه طيف از مخاطبان را پوشش می دهد ؟

 

كسانی را كه اهل كتاب خواندن هستند و حاضرند براي خريدن كتاب پول بپردازند كه نسبت به جمعيت تحصيلكرده ی ايرانيان ساكن خارج متاسفانه اندكند.

 

18 خاطره نويسی چه سهمی در شکل گيری ادبيات در تبعيد و مهاجرت ايران دارد ؟

 

خاطره نويسی بخصوص خاطرات زندان در حال حاضر يكی از بخشهای غير قابل انكار در ادبيات تبعيد و مهاجرت است .

 

19 تجربه جابجايی جغرافيايی و تاثيرش را بر آثار خلاقه خود چگونه می بينيد ؟

 

من تجربه ی ديگری بجز همين جابجايی جغرافيايی ندارم كه بتوانم تاثيرش را بر آثارم با پيش از آن مقايسه كنم، چون همانگونه كه اشاره كردم، هنگام خروج از ايران هجده ساله بودم. اما آنچه مسلم است اين كه وابستگی شديد من به زبان فارسی و نياز به ايجاد ارتباط با مخاطب هم زبان و هم سرنوشت، نتيجه ی همين جابجايی است. شايد تلاشی است برای حفظ میهن در سرزمينی كه ديگر پس از بيست و سه سال اقامت ديگر چندان هم بيگانه نيست.

 

20 از تجربه نوشتن در سرزمين ديگران بگوييد .

 

تجربه ای است منحصر به فرد كه فكر می كنم غير قابل انتقال است چون هر كس راهها و روشهای خود را بايد بجويد و بيابد. من زمانی كه برای مخاطب ايرانی می نويسم، از اين پيش فرض حركت می كنم كه او بسياری از وقايع و پيشزمينه ها ی مربوط به موضوع را می شناسد. در نتيجه مجبور نيستم وارد توضيح واضحات شوم. اما زمانيكه برای مخاطب غير ايرانی می نويسم، ناچارم بسياری از نكاتی را كه می دانم با آن آشنا نيست بنوعی بازگو كنم. بهر حال شايد من اين بخت را داشته ام كه نمايشنامه هايی كه نوشته ام را خودم كارگردانی كرده ام و در اجرا از طريق عكس العمل تماشاگران (چه ايرانی و چه غير ايرانی) و در صحنه توانسته ام میزان تاثيرگذاری ايجاد ارتباط مخاطب با آثارم را در عمل بسنجم. در مورد كسانی كه داستان و رمان می نويسند، شايد اين امكان به اين صورتی كه ما اهل تئاتر تجربه می كنيم، وجود نداشته باشد.

 

21 آيا ادبيات مهاجرت و تبعيد ايران را می توان بخشی از تجربه ء روشنفکری ايران دانست ؟

 

صد در صد. ادبيات تبعيد و مهاجرت بازتابی است از آنچه در متن جامعه ، افكار و انديشه های دوران جاريست. در عين حال هر اثر تجربه ای كاملا شخصی برای سازنده اش نيز هست و بنوعی تلاشی برای پرسيدن ، فهميدن و فهميده شدن.

 

22 با توجه به شناختی که از فضای کنونی کشور داريد ادبيات و روشنفکری ما چه سنخيتی با روشنفکری و ادبيات امروز جهان خاصه اروپا دارد ؟

 

دو دنيای متفاوت و با فاصله ی بسيار زياد. دغدغه های امروز ما دغدغه های دهه ها و گاه سده ها پيش آنهاست. نمی خواهم ارزش گذاری كنم. بلكه می خواهم به اين نكته اشاره كنم كه در اينجا با وجود تنوع سبكها و شاخه ها و ژانرها شما می توانيد هنجارهای معينی بيابيد كه با زمان و مكان ، با گذشته و امروز و آينده در یك تناسب و تجانس قرار دارد. فرم ضرورتی است كه از نياز محتوا بر می آيد. ادبيات و هنر مانند اركستری می ماند كه هر كس ساز خود را می زند، اما میان تمام آنها نوعی هارمونی برقرار است. در مورد ايران بايد بگويم كه در كنار تلاشهای جدی ، نوعی ناهنجاری بر فضای ادبی و روشنفكری ما حكمفرماست كه البته از اوضاع اجتماعی و سياسی ما بی تاثير نيست. فرم تقليد است و محتوا اخته شده . بنظر می آيد كه همه چيز كپی شده است منتها ناشيانه. مدرنيست ما در جايی بشدت سنت پرست می شود، سنت گرا در جايی بشدت پست مدرن می شود بدون اينكه مشخص باشد آيا اين واژه ها بقدر كافی براي صاحب سخن شناخته شده هستند یا نه . هيچ چيز در جای خودش نيست. نوعی تمايل به پيچيده گويی كه بيشتر بنظر می رسد قصدش هيچ نگفتن است. نوعی در هم ريختگی ناهنجار، بی شكل و گاه بشدت بی هويت ! نوعی گمگشتگی و در عين حال نشانه هايی از جستجوی دوباره نيز به چشم می آيد. سرانجام از میان اين بی نظمی و ناهمزمانی و ناهنجاری شايد نظم جديدی بوجود آيد. مثل اينكه همه چيز از نقطه ی صفر آغاز شده است. شايد دريافت من درست نباشد. اصراری هم در اثباتش ندارم. اين حسی است كه مواجهه با آثار بسياری از روشنفكران امروز ايران در من بوجود می آيد.

 

23 آيا در مجامع ادبی و آکادميک سرزمين ميزبان تصويری از ادبيات امروز ايران وجود دارد؟

 

بله و كسانی هم هستند كه ای آثار را دنبال می كنند بزبانهای اروپايی ترجمه می كنند و به اينجاييها معرفی می كنند. مثلا در آلمان اخيرا مجموعه ای از داستانهای كوتاه چند نويسنده ی زن ايرانی بزبان آلمانی چاپ شده است.

 

24 - دور نمای اين ادبيات را چگونه می‌بينيد؟

 

مطمئنم كه نمونه های درخشانی از میان انبوه توده وار توليدات ادبی بيرون خواهد آمد، همچنان كه بارقه های آن از همين حالا به چشم می خورد. می دانم كه اين بی هويتی و آشفتگی وناهنجاري زمانی شكل خواهد یافت. آن روز نمی دانم كی خواهد بود، اما مسلما با اين ملغمه ی فرهنگی، سياسی ، ايدئولوژيك تحميلی و تزريقی، زمان رسيدن آن روز كمی دور می نمايد.

^

 


 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET