از ميان مصاحبه ها

نيلوفر بيضايی به روايت نيلوفر بيضايی

(مصاحبه ای از ايران، درج نشده، 2004)

PDF نسخه

 

 

 

 

 

 

 

 


تلاش شماره ٢٥

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

چگونه با تئاتر آشنا شديد؟

 آشنايی من با تئاتر به دوران كودكی ام بازمی گردد. از حدود ٣ سالگی به بعد ، چند تصوير شفاف و روشن در ذهن دارم كه يكی از برجسته ترين آنها سالن ، صحنه و پشت صحنه ی تئاتر است.

در سالن خاموش، روشنی صحنه و حضور مستقيم و نزديك انسانهايی مثل من و شما كه عليرغم اين شباهتها با روزمرگی ما فاصله دارند و شايد بتوان گفت تصوير غلو شده ، درشت شده ی ما هستند، برايم از همان كودكی جذابيت داشت. ناگفته نماند كه از همان كودكی ، سحر و جادوی اصلی برای من در پشت صحنه اتفاق می افتاد. آنجا كه اين ما های روزمره در يك دگرديسی و همراه با عوامل و عناصر ديگر صحنه يك مجموعه را می سازند كه همانا واقعه ی نمايشی است. آنجا كه در مراحل تمرين و امتحان هزار باره ، از يك كارگاه هنری يك اثر هنری ساخته می شود. من در خانه ای رشد كرده ام كه پدر در تمامی لحظاتی كه با ما همراه بود ، قلم و كاغذ در دست داشت. در آشپزخانه، در اتاق پذيرايی و هنگام گفتگو در مورد اتفاقات روزانه . در حين اينكه در زندگی روزانه شركت داشت، يادداشت بر می داشت و می نوشت. اينها همه از كودكی در ذهن من حك شده است. دنيای نمايش، برای بيننده يك دوران كوتاه است، اما برای عوامل سازنده ی آن ، نتيجه ی تلاش و كوشش شبانه روزی است و بخت من در اين است كه از كودكی ، از هر دو زاويه با تئاتر آشنا شدم . من در يك فضای خانوادگی هنری بزرگ شده ام كه حتی در ميهمانيها نيز بحث و حرف هنر بوده است و اينها مسلما در شكل گيری روند زندگی من نقش مهمی بازی كرده است.

واقعيت اين است كه چهار نفر، بدون اينكه بدانند يا حتی آگاهانه بخواهند، در شكل گيری عشق من به اين حرفه نقش داشته اند.  پدرم (بهرام بيضايی)، دايی مادرم (عباس جوانمرد) ، دايی خودم ( ايرج رامين فر) و پدربزرگم (نعمت الله ذكايی بيضايی). با پدر كه كار هنری عين زندگی اش بوده است ، تا ١٨ سالگی در يك خانه زيسته ام و مهمترين چيزی كه از او آموختم، اين بود كه هيچ خلاقيتی ، بدون دانش و تلاش مداوم ، بدون نظم و ديسيپلين كاری ، به بار نمی نشيند و اينكه اصولا در عالم هنر، هيچ پديده ای موروثی نيست . هر كس می بايست راه خود برود و در اين مسير سخت و پر وپيچ و خم ، تجربه های خود را بكند. در كودكی  پشت صحنه ی تئاترهای جوانمرد حضور داشته ام و طرحهای صحنه ی فوق العاده ی  ايرج رامين فر، دايی ام را از زمان شكل گيری بر روی كاغذ تا ساخته شدن نتيجه ، يعنی فضای صحنه و دكور فيلم ، تلاش او را دنبال كرده ام. 

 اما نفر چهارم، يعنی پدربزرگم ، هر چند با دنيای تصوير (تئاتر و سينما) ارتباط چندانی نداشت، اما اهل ادبيات بود و شاعر. انسانی بزرگ و فرهيخته و اهل دانش و انديشه. تمام پيچ و خمهای زبان فارسی را بخوبی می شناخت و حتی در صحبت كردن روزمره اش ، گنجينه ی زبان فارسی را بدون اينكه مصنوعی يا تقليد و ادا بنظر برسد ، می توانستی يافت. نوع بيان او نگاه احترام آميزش به انسان ، در ذهن من نقش بسته است.

همچنين از دونفر ديگربايد نام ببرم، دو قصه گوی دوران كودكی ام، كه افسانه ها و داستانهای كهن را با دنيای نمايش و تصوير می آميختند و قصه گويی هايشان ،  دنيای داستان  را به دنيای تخيل و تصوير بدل می كرد. مادر بزرگم (زهرا جوانمرد) و عمو لايق عزيز و نازنينم (جمشيد لايق).

 تا اينجا از مرحله ی اول يعنی دوران كودكی و نوجوانی گفتم . اما بايد اضافه كنم كه نوجوانی من چون نوجوانی هزاران انسان ديگر كه بسياری از آنها امروز ديگر در ميان ما نيستند ، در فضايی گذشت كه خشونت وترس و فشار و مقاومت در برابر زور، همه چيز را تحت الشعاع خود قرار داده بود و من چون هرگز انسان سربزير و مطيعی نبوده ام ، در سن ١٨ سالگی ناچار به ترك ايران شدم. صريح بگويم، اگر نمی رفتم ، يا كشته می شدم يا خودكشی می كردم.

 در آلمان با وجود اينكه تا سالها كابوس آن فضای پليسی را با خود حمل می كردم‌، شروع به آموختن زبان آلمانی كردم و پس از يكسال وارد دانشگاه شدم . در رشته های ادبيات آلمانی ، تئاتر- سينما و تلويزيون و تعليم و تربيت، تحصيل كردم و در سال ١٩٩٤ (٩ سال پيش) ، فوق ليسانس گرفتم. در سالهای تحصيل، ناچار بودم برای ماندن در فضای درسی،  در حوزه ی زبان آلمانی كار كنم. پس از پايان تحصيل و از جايی كه تصميم گرفتم از عرصه ی تئوريك به عرصه ی عملی كار بپردازم، بازگشت به زبان فارسی و ايجاد ارتباط با مخاطبی كه بيوگرافی مشابه من دارد ، برايم به امری حياتی بدل شد. در همان سال ٩٤ ، گروه تئاتر دريچه را بنيانگذاری كردم و از آن هنگام تا كنون، با وجود سختيهای بيشمار كار هنری بزبان فارسی ، بطور مداوم نمايشنامه نوشته و كارگردانی كرده ام . سختيهايی كه می گويم از پراكندگی مخاطب و نداشتن حمايت مالی گرفته تا پراكندگی بازيگران و ديگر عوامل كار ، نبودن يك انستيتوسيون كه حامی كارهای نمايشی ما در خارج باشد گرفته تا محدود بودن عرصه ی نقد و انعكاس و تبليغات، همه دست بدست هم داده اند تا حلقه ی بسته ی كار طاقت فرسای ما را در شرايطی كه بدنبال مخاطب بايد از شهر به شهر و از كشور به كشور و با تحمل ضررهای مالی بسيار، بگرديم، تكميل می كند.

 می دانيد كه يكی از خطرهای كار مداوم عملی در اين است كه از تئوری و جهان روزبروز تحول يابنده ی هنر، دور بيافتيم. اگر چنين شود، اگر در حين آفرينش و توليد هنری، مدام تغذيه نشويم و تحولات دنيای تئاتر را دنبال نكنيم، اين خطر وجود دارد كه محكوم به تكرار خود شويم و در دنيای بسته ی ذهنيتها خود بمانيم. بزرگترين خطر برای يك هنرمند تئاتر ، حتی اگر در كارش موفق باشد، اين است كه دچار اين يقين شود كه همه چيز را می داند. اين يعنی مرگ تئاتر و مرگ هنر. تئاتر مثل هر هنر ديگری با پويايی و جويايی در ارتباط مستقيم قرار دارد و هر اثر هنری ، نتيجه ی اين پويشها و جستارها است و در عين حال هيچوقت كامل نيست. من هميشه از اين خطر تكرار خود هراس دارم و برای اينكه اين اتفاق نيفتند (كه اميدوارم نيفتد يا نيافتاده باشد!)، در اين سالها تا جايی كه توانسته ام و زمان به اجازه داده است، در زمينه ی تئاتر نوشته، ترجمه و تحقيق كرده ام. البته زندگی من بخش ديگری نيز دارد كه بيشتر با انديشه و نقد اجتماعی و سياسی ايران مرتبط می شود و من در اين زمينه ها نيز تحقيق می كنم و می نويسم ، اما آن را با كار هنری ام قاطی نمی كنم .

نظر شما در مورد يك تئاتر مطلوب يا بهتر بگويم يك تئاتر خوب چيست ؟

  ببينيد، من زياد به اين تقسيم بنديها (خوب و بد) اعتقاد ندارم. چون هر كس كه در مورد يك اثر نظر می دهد، نوعی ارزشگذاری بر طبق معيارهای شكل گرفته در ذهن خويش انجام می دهد. بعبارت ديگر، اينكه من از نمايشی خوشم نيايد ، الزاما دليل بر بد بودن آن نمايش نيست ، بلكه ممكن است با سليقه و انتظار من همخوانی نداشته باشد و مورد عكس آن نيز صدق می كند. تئاتر ، هنری است كه مدام در حال شدن است و برای همين هم با توجه به ويژگيها و مشخصات هر دوران اجتماعی و تاريخی ، ناچار است راهها و تعاريفی  منطبق بر زمانه بيابد ، حتی معيارهای پيشين را بزير علامت سوال ببرد و تعاريف ديگری برای خود بيايد كه باز هم مطلق و هميشگی نيستند.  برای همين هم می بينيد كه ژانر های مختلف تئاتری وجود دارند كه در دوره های گوناگون بوجود آمده اند . برخی بسيار سريع از بين رفته اند و بسياری مانده اند ، اما در اثر گذشت زمان و با توجه به تغيیر و تحولهای اجتماعی ، با حفظ هسته ی اصلی ، تغيیر شكل داده اند.

در جوامعی كه فرهنگ ديدن تئاتر ، يك فرهنگ جا فتاده است ، تماشاگر تئاتر قاعدتا و عملا از حق طبيعی خود يعنی انتخاب بهره می جويد ، يعنی با توجه به شناخت نسبی كه از فضای كاری كارگردانها و جهت كاری تئاترهای گوناگون دارد يا بنا بر اطلاعاتی كه از طريق خواندن نقدی بر نمايشی در مورد موضوع يك نمايش كسب می كند يا بر اساس علاقمندی به كار اين يا آن هنرمند،  تصميم می گيرد كه بديدن چه نمايشی برود. البته اين انتخاب نيز تضمين نهايی برای اينكه حتما از آن نمايش خوشش بيايد، نيست، اما مانع از آن می شود كه به فضايی پا بگذارد كه با آن هيچگونه ارتباطی نمی تواند برقرار كند. بهمين دليل هم هر ژانر تئاتری ، تماشاگر خودش را دارد.  

 منتقد تئاتر ، در حقيقت تماشاگری است كه قاعدتا بايست از يك دانش وسيع تئاتری برخوردار باشد و هر چند كه مسلما علايق و سليقه ی شخصی خود را دارد، اما در امر قضاوت در مورد يك نمايش، بايد اين توانايی را داشته باشد كه بر اساس چارچوبهای ژانری كه آن نمايش در آن قرار دارد ، به تحليل و نقد نمايش بپردازد و نه بر اساس دلبستگيهای خودش به اين يا آن ژانر. 

 در عين حال يكسری معيارهای تكنيكی عام وجود دارند كه مسلما بايد در هر نمايشی رعايت شده باشند تا ما آن را نمايش بناميم. اصولا تئاتر در هر ژانری كه باشد ، يك منطق يا يك ساختار صحنه ای دارد . حتی در نمايشهايی كه يك منطق صحنه ای شكسته شود ، منطق ديگری جايگزين آن می شود . پس هيچ نمايشی همينطور ديمی شكل نمی گيرد، بلكه بر اساس منطق خودش ، حضور هر جزء آن دارای يك منطق است . اين منطق هم در متن و هم در اجرا می بايست رعايت شده باشد. بعبارت ديگر به نمايشی می توان نمايش گفت كه لحظه به لحظه ی آن فكر شده و حساب شده باشد، حتی اگر بناست كه نوعی از هرج و مرج و بی منطقی را به تصوير كشد.

 اصولا نمايش، مجموعه ای است از اجزاء‌ گوناگون ، از متن گرفته تا بازيگر، از طرح صحنه گرفته تا لباس ، از نور گرفته تا موسيقی .... ، كه اگر در جايی بكار گرفته می شود ، بايد دليل وجودی داشته باشد و اگر ندارد، بايد حذف شود. هر يك از اين اجزاء اگر بيش از اندازه ای كه در منطق نمايش بگنجد ، استفاده شود يا اگر اصولا بدون اينكه كاربرد همخوان (با به قصد برعكس) با منطق نمايش داشته باشند، بكار گرفته شود، در منطق نمايش ، سكته ايجاد می كند و در نمايش هر سكته بمعنی مرگ است.  عامل مهم ديگر در نمايش، عامل زمان است. در نمايش هر ثانيه ، مانند يك ساعت (و گاه يك سال!) است. دريافت اهميت زمان صحنه ای و اجتناب جدی از وقتگذرانی يا به هدر دادن نالازم لحظات صحنه ای ، همخوانی ريتم بازی، گويش و تصوير با مقتضيات نمايش ، استفاده از تناقض و تضاد اين عوامل در جايی كه هدف مشخص باشد، استفاده ی درست از ابزار در صحنه و حذف تمام ابزار نالازم و بی دليل ، قدرت تصوير سازی و حذف توضيحات اضافی ، پرهيز از مونوتون (يكنواختی) شدن نمودار صحنه ای ، و خلاصه عوامل بسياری وجود دارد كه  قابليتهای هنری يك نمايش را می سازد.

 نكته ی مهم ديگر ارتباط ميان واقعه ی صحنه ای و واقعيتهای زندگی اجتماعی- تاريخی تماشاگر است، حتی اگر اين ارتباط ، مستقيم و روشن بنمايش گذاشته نشود. اصولا در تئاتر اگر اين ارتباط ناديده گرفته شود يا به هر دليلی محدود شود، با يك تئاتر الكن و ناموفق روبرو خواهيم بود. پيش از اين اشاره كردم كه هر ژانر تئاتری در نتيجه ی مقتضيات و مشخصات زمان خود بوجود می آيد و تغيیر می كند. كار تئاتر ، گشودن و مرزهای ذهنی و ملموس است ، دريدن پوست است برای رسيدن به هسته ، بيرون كشيدن انكار شده هاست از پستوی تنگ و تاريك حيات اجتماعی و نگريستن به آن از زوايای گوناگون . جستجو است و پرسش در امر جهان و انسان و در جايی كه اين جستجو تنها در چند عرصه محدود شود، در جامعه ای كه از تئاتر انتظار رود كه به نتيجه ای برسد كه قدرتمداران می خواهند، در جامعه ای كه هنر نمايش دچار مميزی و سانسور باشد، در جايی كه پرداختن به اين مشخصه ها و ويژگيهای زمان و اجتماع ، جرم سياسی محسوب شود و در يك كلام در جامعه ای كه اهل هنر و اهل تئاتر از امنيت حرفه ای برخوردار نباشد، تئاتر نمی تواند  شكوفا شود  و تنوع ديد در آن ناممكن است. همانگونه كه انسان محدود شده در يافتن پاسخ پرسشها و كنجكاوی ، انسانی خلاق و سازنده نخواهد بود، تئاتر محدود شده در چارچوبهای تنگ مميزی و ايدئولوژی، جنين ناقص الخلقه ای خواهد بود كه از سلامت لازمه برای ادامه ی زندگی و رشد بی بهره است.

كداميك از نمايشنامه های خودتان را بيشتر دوست داريد؟

  پاسخ اين سوال كمی مشكل است و شايد تكراری بنظر برسد. واقعيت اين است كه هر يك از نمايشنامه های من در شرايطی بسيار سخت و طاقت فرسا انجام شده و به صحنه رفته است . شرايطی كه شايد هر كس جای من بود، كار را بكل كنار می گذاشت. از بی پولی گرفته تا غم نان بازيگران و بخشا نابازيگرانی كه من با آنها در اين سالها كار كرده ام، از ناممكنی كار متمركز ، در شرايطی كه هر عامل كار در گوشه ای از كشور و جهان است ، از دشواری تنظيم زمان يك عده آدم كه هر يك با كوه مشكلات شخصی و مالی روبروست و من از او انتظار دارم تا بی هيچ چشمداشتی ، زندگی اش را ول كند و بيايد برای يكسال ، خود را وقف اين كار كند و بيشترين نيرو را نيز بگذارد و ... . برای همين ، از نظر خودم، بهترين نمايشنامه هايم آنهايی بوده اند كه در شرايط متمركز تر و با مشكلات كمتری انجام شده اند و برای من و بازيگران اين فرصت وجود داشته كه بطور فشرده و بی وقفه كار كنيم.

نظر شما در مورد تئاتر امروز ايران چيست ؟

  با توجه به مشكلات ، محدوديتها و موانعی كه بر سر راه پيشرفت تئاتر ايران وجود دارد، من مطمئنم كه دوستان تئاتری ما در ايران تلاش می كنند تا اين حرفه را زنده نگاه دارند و كار كنند و بيافرينند. می دانم كه بسياری از جوانان ايران علاقمند به تئاتر و تشنه ی آموختن ، در تلاشند تا از همين حداقل ها بيشترين بهره ی ممكن را ببرند. مطمئنم كه نياز و تمايل و همچنين تلاش و تكاپو در جريان است. در زمينه ی تئوريك، تلاشهای دوستان ، چه در زمينه ی ترجمه و چه در امر تحقيق ، غير قابل انكار است. می دانم كه از ميان تئاتريهای فعال در دهه ی چهل ، يعنی همان نسلی كه تئاتر ايران شكوفايی و تنوع خود را تا امروز مديون حضور آنهاست، آن بخشی كه هنوز هستند و زنده مانده اند ( كه اميدوارم سالها بمانند) ، تلاش می كنند تا با انتقال تجربه به نسل امروز و در عين حال كار و كوشش ، مانع توقف اين حركت شوند. اما در عين می دانم كه عرصه ی كار بر همگان تنگ است. جوانان كه هنوز ناشناخته اند، به محض اينكه از خود كنجكاوی نشان دهند و بخواهند در تئاتر بدنبال چراها و چگونگی های زندگی بگردند، از عرصه ی روزگار و كار حرفه ای حذف می شوند، بدون اينكه كسی متوجه شود كه اصلا وجود داشته اند. همچنين می دانم كه مسن تر ها محافظه كارتر شده اند و بناچار در چارچوبهای خاصی می مانند. تئاتر بدليل ارتباط مستقيمش با تماشاگر و همچنين بدليل اينكه امكان توقف يا مميزی آن در حين اجرا كمتر وجود دارد، از پيش اخته می شود و آنقدر دستكاری می شود تا بی خاصيت شود. عدم حمايت از تئاتر ، باعث روی آوردن تعداد بسياری از تئاتريها به سينما و تلويزيون شده است. آنچه تحت عنوان احيای تئاتر بومی مد روز شده است ، در بسياری موارد نه تنها بومی نيست، بلكه تقليد ناشيانه و بی رويه ی تئاتر غرب است در قالب تئاتر بومی. يا اينكه تبديل شده به بازسازی همان شكل اوليه و نمايشی خام كه البته تئاتر نيست و هرگز نمی تواند با آنچه در تئاتر امروز غرب دارد می گذرد، برابری كند. اصولا اينگونه تاكيدها بر بومی بودن و بومی ماندن تئاتر بسيار نالازم و عبث است، چرا كه هيج عنصری در تئاتر شرق وجود ندارد كه غرب آن را نشناخته و از آن در جهت گسترش امكانات صحنه ای خود بهره نبرده باشد. اما آيا در مورد عكس آن نيز صدق می كند؟  بعبارت ديگر شرق تا كجا در شناخت مبانی و عناصر سازنده ی تئاتر غرب و بهره گيری از عوامل و عناصر مثبت آن پيش رفته است. ناگفته نماند كه تئاتر و اصولا هنر در غرب ، محصول و فرايند جنبشهای عظيم فكری و اجتماعی هر دوره است و مهمترين عالم رشد آن، وجود امكان تجربه ، جسارت ، ساختار شكنی ، وجود آزادی و در نتيجه ذهن جستجوگر، پويشگر، سوال كننده و شك كننده ، تغيیر پذير و در نتيجه تغيیر دهنده بوده است. در جوامعی كه چنين امكاناتی وجود نداشته باشد، جنبشهای تئاتری و تنوع ژانر نمی تواند بوجود بيايد. در جوامعی كه ساختار استبدادی دارند، نوع نگرش به پديده ها و همچنين مفاهيم هنری و ادبی نيز استبدادی است و تنوع پذيری مممكن نيست. هنرمند چنين جوامعی ، حتی نوابغ هنری نيز ، هرگز نمی توانند از توانايی های خود را بتمامی بنمايش بگذارند و گسترش دهند. تا زمانی كه اين جستجو و كنجكاوی و در نتيجه كشف، در ما درونی نشود ، نمی توان در انتظار معجزه ای در تئاتر ايران بود. تا زمانيكه آزادی نباشد، نمی شود از هنر پويا يا جريان پويای هنری صحبت كرد و چنين واژگانی شايد در نهايت تنها بعنوان ابزار تبليغاتی كاربرد داشته باشند .

آيا دليل خاصی دارد كه زنان در تئاتر شما نقش اساسی بازی می كنند؟

  مسلما .  زنان بيش از نيمی از جمعيت ايران را تشكيل می دهند، اما در عرصه های گوناگون ، كمتر ديده شده اند و اگر ديده شده اند، تنها در نقشهايی كليشه ای ديده و تعريف شده اند. اما اين واقعيت وجود آنها نيست. ما با نسل جديدی از زنان ايرانی روبرويیم كه خواهان شركت فعال در عرصه ی اجتماع، سياست ، هنر و علم هستند. زنانی كه خواسته های آنها با واقعيات موجود و امكانات قانونی و عملی برای شركت فعال و پيشرفت در اين عرصه ها بسيار محدود و در بسياری موارد كاملا بسته است. زنانی كه رد پای آنها در تاريخ ايران ناديده انگاشته شده و هويت آنها انكار شده است. در آثار هنری و در ذهن فرهنگ سازان اين مملكت نيز اين زنان هنوز نقشی ندارند و در عرصه ی سياست نيز هر جا بنفع قدرتمداران باشد ، مثلا هنگام رای دادن، ناگهان عده ای بياد می آورند كه اينها وجود دارند. وگرنه در اين سالها از هيچ تلاشی برای حذف زنان از اجتماع و نفی حقوق آنها و تصميم گيری در مورد درست و غلط  زندگی آنها فروگذار نكرده اند. مگر مشغله ی هنر چيزی بجز پرداختن به آن موضوعات، انسانها، نيازها ، حسها و تمايلات است كه روزمرگی و تفكر گله ای و فرهنگ غالب بر مغلوب، می خواهد كه از ياد برده شوند. 

علامت سئوالی که دائما در ذهن من ايجاد ميشود اين است که تا چه حدی مسئله فمنيسم در کارهای شما نقش ايفا ميکند؟ اگر نقشی را دارد لطفا بگوئيد که آيا به هدفتان رسيدهايد يا ...

ببينيد ، من در پاسخ به سوالی مشابه سوال شما ، پيش از اين نيز گفته ام كه در هنر شما نمی توانيد بر اساس يكسری تئوری و حكم ، كار خلاقه انجام دهيد. يعنی من موقع نوشتن يا كارگردانی يك نمايش ، از پيش به اين فكر نمی كنم كه بايد به فمينيسم يا هر تفكر ديگری متعهد باشم يا خير. اثر هنری بايد از درون شما بجوشد و غليان كند تا ساخته شود. تجربه ی زاده شدن بعنوان زن در جامعه ای تا ريشه ضد زن كه بزرگترين تجليلش از زن ، مقام مادر است و همسر ، يعنی در نقشهايی تعريف می شود كه با اصل وجودی اش بعنوان انسان كمتر نسبت دارد، مسلما در شكل گيری موضوع كاری من نقش داشته و دارد. شما وقتی می گويید مرد ، الزاما به پدر يا شوهر ، فكر نمی كنيد ، بلكه اين مرد را می توانيد در قالبهای متعدد و متنوعی ، از جمله پزشك ، ئيس جمهور ، سياستمدار  يا دانشمند و يا كارگر و سپور ، تصور كنيد. اما وقتی از زن اسم می بريد ، بطور ناخودآگاه بياد دو يا سه تصوير مثبت و منفی از زن می افتيد. در حالت ممثبت به مادر  (بهشت زير پای مادران است) و همسر و در مورد منفی به فاحشه فكر می كنيد. يعنی در هر دو صورت، زن را در حد يك ابزار جنسی تنزل می دهيد و در هيچيك از اين سه حالت توانايی انديشيدن و آفرينش فكری را در نظر نمی گيريد. من نمی گويم مادر بودن بد است. نه، بسيار هم خوب است و بسيار شادم از اينكه می توانم بعنوان زن ، مادر نيز باشم. اما بهيچوجه نمی خواهم تنها در يكی دو نقش كليشه ای ديده شوم و امكان حضور و رشد اجتماعی از من گرفته شود. نمی خواهم در يك نقش منفعل ، قربانی، فداكار تجزيه شوم و تحليل بروم. اين نه تنها به نفع من است ، بلكه بنفع كل يك جامعه است كه بيش از نيمی از جمعيتش در ساختن آن نقش تعيین كننده داشته باشد. در عين حال می خواهم تاريخ و هويت خودم را بيابم . در فرهنگ دوآليستی ما ، اين دوپاره ی زنانه و مردانه كاملا از يكديگر جدا شده اند. در نتيجه  پاره ی اول را حسی و پاره ی دوم را تعقلی معنامی كنيم. .  اما فرهنگ پدرسالار ، هر يك از اين دو پاره را منحصر به يك جنسيت ، تعريف كرده است. به باور من اين هر دو پاره در هر انسانی صرف نظر از جنسيت وجود دارد و بايد در هر يك، آن پاره ی از دست داده شده ، بازسازی شود. آنجاست كه ديگر جنسيت، تعيین كننده ی قابليتها نخواهد بود كه البته پيش شرط و لازمه ی چنين تحولی، ايجاد يك ساختاری سياسی و فرهنگی دمكراتيك و غير ايدئولوژيك است. من در تئاترم بدنبال اين رد پاها می گردم. در عين حال ، مخاطب تئاتر من همه هستند و نه تنها زنان. در مورد بخش دوم سوالتان بايد بگويم كه بلی،  به نتيجه رسيده ام. وقتی امروز را با نه سال پيش مقايسه می كنم كه اولين تئاترم بروی صحنه رفت، متوجه اين نتيجه می شوم. نه سال پيش ، من بسيار فحش خوردم و بسياری كه در صحنه ی تئاتر و در يك ارتباط مستقيم با صحنه با يك فضای نامتعارف روبرو می شدند، شوكه شده بودند. امروز بسيار از همانها تماشاگران ثابت نمايشهای من شده اند و بسياری از همان همكاران كه با افراطی و ضد مرد خواندن من ، كم لطفی فرمودند، امروز خودشان به اين موضوع در تئاتر می پردازند يا لا اقل پذيرفته اند كه در تئاتر ، هيچ موضوعی تابو نيست. البته من در تمام نمايشنامه هايم فقط به زنان نپرداخته ام ، اما حتی در نمايشهای من كه موضوع مركزی زن نبوده، شخصيتهای زن كم رنگ و منفعل نيستند.

خانم بيضايی ، تعريف فمنيسم از ديدگاه شما چگونه است و در ايران چه جايگاهی را دارد؟

  فكر می كنم بخشی از پاسخ اين سوال را در سوال پيشين داده باشم. با وجود اين اجازه بدهيد، در اينجا نيز يك توضيح تكميلی بدهم . فمينيسم از ديدگاه من ، يعنی باور به برابری حقوق زن و مرد در همه ی زمينه ها و عرصه های زندگی . فمينيسم ، يك جريان فكری و عملی ، فرهنگی و اجتماعی است كه در جوامع استبداد زده و آنجا كه حقوق زنان به غير انسانی ترين اشكال زير پا گذاشته می شود‌، بناچار وارد عرصه ی مبارزه ی سياسی نيز می شود. فمينيسم در ايران در حال شكل گيری است و بدليل وجود مشكلات عديده ی فرهنگی و موانع سياسی ، چون مانع تشكل و صراحت و فعاليت علنی، بسيار بسختی توانسته است در قشرهايی از زنان ايرانی نفوذ يابد. زنان ايران در اين سالها بيشترين فشارها را از سوی قدرت سياسی و قوانين ضد زن متحمل شده اند . همچنين بدليل حضور قوی يك فرهنگ و ديد تحقير آميز به زن ، حتی در ميان بسياری از فرهنگيان جامعه ، كار اين جنبش و فعالين آن بسيار سخت است و بايد با تعصبات بيشماری مبارزه كند. جامعه ای كه به نفی استبداد و طرح خواست دمكراسی برسد، بدون در نظر گرفتن حقوق زنان ، نمی تواند مدعی اين خواسته ها شود. بعبارت ديگر ميزان احترام و باور به حقوق كامل برای زنان ، نشاندهنده ی ميزان باور ما به اصل دمكراسی است. برای همين هم جنبش زنان ايران يكی از مهمترين اركان جنبش دمكراسی خواهی در ايران خواهد بود.

شما بيشتر از چه نوع شعری و چه شاعری تاثير گرفته ايد؟

  شعر معاصر ايران ، بخصوص در دهه های پيش از انقلاب و در شكوفاترين مراحل آن كه همانا دهه چهل است. دهه ای كه شعر ايران بنا بر مضامين نو كه بازندگی مردم نيز در ارتباط مستقيم بود، بدنبال فرم های نو گشت و در بسيار موارد موفق نيز بود.

به نظر شما فروغ فرخزاد (همانند سينما) در تئاتر هم تاثيری گذاشته است؟ ‌چگونه؟

 

 فروغ فرخ زاد در همه ی شاخه های هنری تاثير گذار بود. يكی بلحاظ نوگرايی‌ غير تصنعی و جوشيده از درون و مايه ی انديشه اش ، دوم  بدليل جسارت و شهامتش در گشودن مرزهای هنر هم از نظر فرم و هم از نظر محتوا و سوم بدليل ارائه ی يك تعريف غير كليشه ای زن و زنانگی  و بعبارت ديگر كليشه شكنی . تاثير فروغ بر آثار شاعران زن و مرد، در ادبيات و هنرهای تصويری ، امری غير قابل انكار است كه تا به امروز نيز ادامه دارد و البته تلاشهايی در درگذشتن و فراتر رفتن از مرزهای گذاشته شده توسط خود او كه جزو لازمه های هنر است، نيز در برخی آثار هنری ديده می شود كه نشانه های مثبتی است.

 آينده و  نيلوفر بيضايی ...؟

 پيش بينی آينده كمی مشكل است . اما جازه بدهيد آرزويم را و شايد بزرگترين آرزويم را با شما در ميان بگذارم : حضور در كشورم و كار كردن و ارتباط مستقيم با  مخاطبی كه از من گرفته شده است، يعنی مردم ايران. حضوری كه البته تنها در ايرانی آزاد و دمكراتيك ممكن خواهد شد و من باميد و برای آن روز است كه در تلاشم.

 

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET