مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

فمينيسم يعنی مبارزه با جبر تاريخ

(چاپ شده در كيهان لندن ، فوريه ١٩٩٨)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

آقای هوشنگ محمود گرامی،

 متنی را كه همراه اين نامه برايتان می فرستم به انگيزه ی مصاحبه ای نوشته ام كه از سوی شما با خانم بهرخ حسين بابايی و آقايان فرهاد مجدآبادی، ايرج زهری، مجيد فلاح زاده و ايرج جنتی عطايی انجام شده و در كيهان لندن شماره ٦٩١ به چاپ رسده است. از آنجا كه بخش عمده ی نظرات مطرح شده در اين مصاحبه، چه از سوی شما و چه از سوی پاسخ دهندگان به نمايش جديد من بازی آخر مربوط می شود، ناچارم عهدی را كه سه سال است باخود بسته ام ، بشكنم و بر خلاف ميل باطنی ام نقش وكيل مدافع خودم را بر عهده بگيرم. اين خود در اينجا خود شخصی نيست،‌بلكه انديشه ای است كه به گمان من در جامعه ی ما تا رخصتی برای بيان خود طلبيده است، پيش از آنكه شنيده يا فهميده شود، نفی شده است. بدين گونه است كه تاريخ ما پر است از حرفها و انديشه های نصفه و نيمه گفته و انديشيده شده و اين همه تنها و تنها به سود همان انديشه ی سترون و جزم گرای حاكم بر سرزمينمان تمام شده و هيهات كه روشنفكری ما همچنان كه در هيچ مقطعی منافع دراز مدت خود را تشخيص نداد ، امروز نيز چنين كند و فردا هنوز نيامده ...

به گمان من در اين مصاحبه يكی از مشكلات نحوه ی طرح سوال مصاحبه كننده است كه در آن سوال كننده در حين طرح سوال ، خود به پاسخ گويی نيز می پردازد و به جوابها جهت می دهد . ايشان در حين اينكه "حركت"( !) روزافزون زنان در تئاتر و سينما ی تبعيد را فی نفسه اميدواركننده تلقی می كنند ، می فرمايند :

"... آنچه در اين "حركت" ها برجسته تر جلوه می كند ، نوعی بينش "فمينيستی" است، كه گاه رنگ و بوی تند و افراطی نيز دارد. يعنی نوعی عمده كردن مسایل فمينيستی در برابر مسایل اساسی ، فراگير و همگانی ، كه كل جامعه ی ما يا حتی جهان امروز با آنها دست و پنجه نرم می كند . در اين باره شما چه می گوييد ؟"

از سوال اينچنين بر می آيد كه سوال مصاحبه كننده از يك توافق نهانی با پاسخ دهندگان و يا لااقل بخشی از آنان برخوردار است ، وگرنه شايد سوال بشكل ديگری مطرح می شد .

لزومی نمی بينم كه در پاسخ به شما واژه ی فمينيسم را ، آنهم از نوع داخل گيومه اش توضيح بدهم ، چرا كه در اين مورد به اندازه ی كافی كتاب و منبع وجود دارد و خدا را شكر همه مان پس از اينهمه سال به يك زبان خارجی مسلط هستيم كه بتوانيم به اين منابع و مبانی تئوريك دسترسی پيدا كنيم . از سوی ديگر حتما و لزوما با نظريات "لاكان" در مبحث روانشناسی و "دريدا" در مبحث فلسفه آشنايی داريد و می دانيد كه فمينيسم مثل كمونيسم يا سوسياليسم يك ايدئولوزی مجرد با فرمولهای خاص نيست ، بلكه جنبشی است در وهله ی اول فكری كه در همه جای جهان با يك فرمول تثبيت شده در تمامی ايدئولوزيها در می افتد : "‏ قدرت ".

به همين سبب است كه جنبش فمينيستی بخودی خود در هيچ جای جهان برای كسب قدرت سياسی و رسيدن به موضع "دانای كل" در مورد معضلات بشری قدم بر نداشته ، بلكه همواره بعنوان همراه و جزء جدايی ناپذير تمامی جنبشهای مترقی جهان بشمار آمده است. از اين روست كه انسانها يی با جهت های فكری متفاوت می توانند در چارچوب جنبش فمينيستی قرار گيرند ، همانطور كه در جنبشهايی مثل جنبش ضدراسيسم نيز همين شرايط حكمفرماست . دقيقا بهمين دلايل است كه جنبش فمينيستی جريانی است فی نفسه دمكراتيك كه در آن بدليل همين خصلتها برای مباحثه و تبادل انديشه جايگاه ويزه و اجتناب ناپذيری وجود دارد .

دوستان عزيز ، هنگامی كه "مسائل اساسی و فراگير و همگانی " را در مقابل "مسائل فمينيستی " می گذاريد و بدين گونه اين دو مقوله را در مقابل يكديگر قرار می دهيد، انگار كه مسئله ی تجاوز تاريخی جوامع مرد سالار به ابتدايی ترين حقوق زنان ، يعنی حق زيستن ، حق تصميم گيری ، حق انتخاب ، حق "نه" گفتن ،در جايی جدا از مقوله ی حقوق بشر و از سو و برای موجودات ساكن كره ی مريخ مطرح می باشد و نه برای شما ! به من اجازه بدهيد كه به بخشهايی از ادعاهای آرمان طلبانه تان شك كنم.

ناچارم كه يك بار برای هميشه توضيح بدهم كه جنبش فمينيستی بمعنای جنبش تمام زنان بر عليه تمام مردان نيست . به گمان من تنها در جوامع عقب مانده ای چون جامعه ی ما است كه انديشه ی برچسب زن و مطلق گرا اينچنين دمار از روزگار اين ملت در آورده و كار را بدينجا رسانده كه به محض اينكه از "حقوق زن" صحبت می كنی با چسباندن مهر "ضد مرد" بر پيشانی ات ترتيب هر آنچه می خواهی بگويی را می دهد و پيروزمندانه بر فراز جسد نيمه جان انديشه ی نو پايت می ايستد ، انگار كه می خواهد بگويد : "خوشت اومد؟ نشونت دادم ." ، بدون اينكه معلوم شود دعوا بر سر چيست.

بر خلاف تاريخ چندهزار ساله ی ما كه زن را موجودی ناقص العقل پنداشته، كه در مورد تمام اشكال بودنش ، حتی در خصوصی ترين بخشهای آن از پيش تصميم گرفته و آيه و رساله آورده ، و خلاصه وی را نه بعنوان ‌‌‌" فرد " ، بلكه تنها بعنوان "مادر" و يا "همخوابه" برسميت شناخته شده است ، جنبش زنان جنبشی ست بسيار جوان و نوپا و بعبارت ديگر جنبش انسان امروز است . در عين حال اين جنبش وظيفه ی بسيار خطيری را بر عهده دارد ، مبارزه با جبر تاريخ . دفاع از حقوق زن و رسيدن به آرزوی برابری حقوق زن و مرد در جامعه ای كه تاريخش بر" زور بازو " استوار بوده و نه بر پايه ی" تفكر و خرد و تبادل انديشه "، كاريست بس دشوار .

متاسفانه مبارزه در راه آرمان های بشری نيز در چنين جامعه ای همواره با طرح انديشه های متمايل به كلی گويی و مبهم گويی ، تحت عنوان "مسائل اساسی " و يا "اساسی ترين مسائل " و خلاصه رسيدن از "كل" به "جزء" ، بجای در نظر گرفتن ارتباط ديالكتيك و متقابل اين دو مقوله با يكديگر ، عملا به ضد خود بدل گشته است.

دوستان گرامی ، از آنجا كه گمان می كنم كه نمايش "بازی آخر" به نوشته و كارگردانی من يكی از عاملين اصلی براه افتادن بخشی ازجنجالهای "جشنواره ی تئاتر " و براه افتادن بحث "فمينيسم" و "فمينيسم افراطی " بوده است ، لازم می بينم كه چند نكته را كه به گمان خودم بنوعی توضيح واضحات است ، روشن كنم.

اولا اينكه من بارها و بارها توضيح داده ام كه اين نمايش ادامه ی دو نمايش قبلی ام بنامهای "بانو در شهر آينه " و " مرجان ، مانی و چند مشكل كوچك " است و اين سه نمايش در يك تم اصلی ، يعنی محور قرار دادن "موضوع زن " و درگيری ابدی مقوله ای بنام "قدرت" با اين جنس بوده است و در آنها سه فرم مختلف اجرايی امتحان می شود . اين بدين معنی نيست كه بنده بخواهم تا پايان عمرم به بيماری "تكرار خود " دچار شوم ، بلكه قصدم اين بوده كه سندی از" بخش ديگر " واقعيت وجودی زنان ميهنم بجای بماند ، تا نسلهای آينده تنها با بخش" ذليل و خوار" و بدون تفكر و در نهايت "كالا انگاشته شده ی " موجوديت پيشينيانشان روبرو نشوند . آنچه مسلم است اينستكه دركارهای آينده ی من نيز ، به هر موضوعی كه پرداخته شود ، " زن " موجودی برابر و صاحب عقل كامل ! خواهد بود.

نكته ی ديگر اينكه يكی از جذابيت های اين موضوع برای من رسيدن بدين گمان بوده كه هر كجا از حقوق تحت تجاوز قرار گرفته ی زنان صحبتی بميان آمده ، الزاما قدرت طلبی در هر شكلش بزير علامت سوال برده می شود ، حالا اين قدرت می خواهد از سوی اين يا آن انديشه ، يا اينكه اين يا آن جريان و يا اينكه اين فرد بر آن فرد اعمال شود و يا تلاش شود كه اعمال شود .

بعبارت ديگر شايد نوعی تلنگر زدن باشد به "ما " يی كه در راه مبارزه با "جمهوری اسلامی بيرون " از خودمان ، از " جمهوری اسلامی موجود " در درونمان آگاهانه و يا بطور ناخوداگاه ، دانسته يا ندانسته غافل مانده ايم و دچار توهم "من نبودم ، دستم بود .." شده ايم . منظورم روشن است ؟

در پايان ناچارم كه در تصحيح نقل قولی كه همكار بسيار گرامی ام آقای ايرج زهری از بانوی شعر سرزمينم ، " فروغ فرخزاد " آورده اند و برای ادای احترام به روح گرامی اين بانو هم كه شده ، عين گفته ی ايشان را نقل كنم ، تا خواننده خود قضاوت كند :

" اگر شعر من ، همانطور كه شما گفتيد ، يك مقدار حالت زنانه دارد ، خب اين خيلی طبيعی است كه به علت زن بودنم است . من خوشبختانه يك زنم . اما اگر پای سنجش ارزشهای هنری پيش بيايد فكر می كنم ديگر جنسيت نمی تواند مطرح باشد ، اصلا مطرح كردن

اين قضيه صحيح نيست. طبيعی است كه يك زن به علت شرايط جسمانی ، حسی و روحيش به مسائلی توجه می كند كه شايد مورد توجه يك مرد نباشد و يك "ديد" زنانه نسبت به مسائلی بدهد كه با مال مرد فرق می كند... " (مصاحبه ايرج گرگين با فروغ فرخزاد ، راديو ايران: ١٣٤٣) .

از آنجا كه نقل قول زيررا كه باز از فروغ فرخزاد است ، به بحث بالا مرتبط می بينم، اين نوشته را با احترام به همه ی زنان رنجديده ی سرزمينم به پايان می برم :

" بزرگترين آرزوی من اينست كه يك هنرمند واقعی باشم و هميشه سعی می كنم به اين آرزو برسم و چون كتاب را زياد دوست دارم باز هم آرزويم اينست كه سطح فرهنگ مملكت بالا برود و مردم هنر را و ارزش واقعی هنر را بيشتر درك كنند و آنقدر فهميده بشوند كه ديگر به تحريك اين و آن تسليم نشوند، و به آنها اجازه ندهند كه در كاری كه صلاحيت ندارند قضاوت كنند . آرزوی من آزادی زنان ايران و تساوی حقوق آنها با مردان است . من به رنجهايی كه خواهرانم در اين مملكت در اثر بی عدالتی های مردان می برند كاملا واقفم و نيمی از هنرم را برای تجسم دردها و آلام آنها بكارمی برم . آرزوی من ايجاد يك محيط مساعد برای فعاليتهای علمی و هنری اجتماعی بانوان است ... " . ( فروغ فرخزاد ، اهواز ، ١٢ دی ١٣٣٢ ) .

با احترام

نيلوفر بيضايی

بتاريخ ٢٦ زانويه ١٩٩٨

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET