مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

مطالبات و موانع شكل گيری جنبش زنان ايران

(چاپ شده در نيمروز، لندن، نوامبر و تلاش، هامبورگ، دسامبر ٢٠٠٠)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

صحبت كردن از ستمهايی كه در طول تاريخ جهان بر زنان رفته است ، برشمردن بيعدالتيها و نگاههای تحقير آميز به زن بعنوان جنس درجه دو و در نتيجه مفعول بی قيد و شرط ، ضرورتی است كه تا زمانيكه اين نگاه بر جوامع حاكم است بايد نقد شود ، در مورد آن صحبت شود و همواره از زوايای محتلف مورد بررسی قرار گيرد .

من اما در اين مطلب از اين پيش فرض حركت می كنم كه در اين جمع توافق نظر بر سر اينكه زنان مورد بی عدالتيهای آشكار قرار گرفته و می گيرند و همچنين در اين مورد كه اين بيعدالتی می بايست پايان گيرد و زنان به حقوق حقه ی خود دست يابند، وجود دارد . بهمين دليل تلاش خواهم كرد تا با در نظر گرفتن خواسته های عاجل و همچنين درازمدت جنبش زنان ، خطراتی را كه اين جنبش و همچنين جنبش آزاديخواهانه ی مردم ايران را كه جنبش زنان بخش مهمی از آن را تشكيل می دهد تهديد می كنند ، برشمرم و نقطه نظر خودم را در اين مورد كمی باز كنم .

مبارزات زنان ايران در عرصه ى اجتماعی ، فرهنگی و سياسی خود را برجسته می سازد . زنان در مقابله با فرهنگی كه آنها را يا موجوداتی كم ارزش می داند و يا به آنها بعنوان وسيله ی ارضاء نيازهای جنسی و شی ء نگاه می كند ، می بايست حساسيت نشان دهند، ريشه های عقب مانده ی چنين فرهنگی را يادآور شوند و هر روز خود با شكلهای مختلف اين نگرش ضد زن درگير سازند . مبارزه با نگرش ضد زن حاكم بر جامعه ی مان ، مبارزه ای مادام العمر ، دراز مدت و گاه نا اميد كننده بنظر می رسد . در عين حال بخش عظيمی از پتانسيل مبارزاتی زنان برای طرح خواسته هايشان ، تنها بصورت تشكل يافته می تواند به نتيجه برسد . از آنجا كه در جامعه ی ما سياست در تمام بخشهای زندگی خصوصی و اجتماعی و همچنين تعيين خصيصه های فرهنگی و زبانی انسانها و بويژه زنان مداخله می كند و با استفاده از زور قانونی شده ، برای چگونگی بودن آنها تعيين تكليف كرده است ، اگر مبارزات زنان بخواهد صرفا در محدوده های بسته حركت كند ، نمی تواند به يك جنبش همگانی تبديل شود . فرهنگ سرزمين ما ، تا ريشه تحت تسلط اسلام شيعه قرار داشته و دارد . با اين وجود تجربه زنان اروپا نشان داده كه مذاهب ديگر نيز تا زمانيكه نقش تعيين كننده در عرصه های فرهنگی وسياسی داشته باشند ، در وهله ی اول در سلب حقوق انسانی از زنان نقش داشته و دارند . از آنجا كه از ديدگاه مذهب ، خدا در ورای تمام هستی قرار دارد و قرار است ما را بنا بر اعمالمان در دنيای "فانی" در جهان پس از مرگ مجازات كند يا به ما پاداش دهد ، مذاهب حتی در ليبرالترين تفسيرهايی كه از آنها بدست آيد ، نوعی هيرآرشی و اتوريته را به ما يادآور می شوند كه بر زندگی ما تسلط دارد . اتوريته انسانهای مطيع می طلبد و مگر وظيفه ی يك مسلمان اطاعت از فرامين خدا و گردن نهادن به اراده ی او چيز ديگری می تواند باشد .

در فرهنگ اسلامی زن و مرد مسلمان هر يك دارای وظايفی هستند . اگر خانواده را هرمی در نظر بگيريم ، مرد در راس آن قرار دارد و زن و فرزندان موظف به اطاعت از او هستند . با رسيدن فرزندان به سن بلوغ در اين هرم تغييراتی ايجاد می شود ، بدين معنا كه فرزندان پسر در غيبت پدر در راس اين هرم قرار می گيرند و فرزندان دختر و مادر از آنها نيز اطاعت می كنند . با اينهمه اگر پدر بدليلی فرزندش را بكشد ، مجازات نخواهد شد و تنها در صورت شكايت مادر ، به پرداخت ديه محكوم می شود . حق حضانت فرزندان در صورت جدايی با پدر و پس از مرگ پدر با خانواده ی پدر خواهد بود و مادر هيچ حق قانونی در مورد فرزندانش نخواهد داشت .

در فرهنگ اسلامی ، خانواده مدل كوچكی از يك مدل عمومی تر زندگی است كه سو گيری جمعی آن بر نگرش خداسالار مبتنی است . خدا در راس عالم هستی قرار دارد و نماينده ی زمينی اش را شايد بتوان مرد در خانواده دانست .

در فرهنگ اسلامی زن حق انتخاب ندارد و وظيفه ی اصلی اش تربيت فرزند و پرداختن به امور خانه است . زن حق معاشرت با مرد غريبه ندارد ، مرد حق دارد چندين زن داشته باشد ، دختر را می توان از سن ٩ سالگی شوهر داد ... ممكن است ادعا شود كه اينها كه من می گويم تفسير من از فرهنگ اسلامی است و با اسلام واقعی نسبتی ندارد . ممكن است ادعا شود كه اسلام بايد بر زمان خود منطبق شود و اين تعريفی كه من می دهم ، تعريفی است كه راست گرايان از اسلام دارند ، بگذاريد بگويند ، بگذاريد هر كس بنا بر انديشه اش آنچه می خواهد بگويد . ولی آنچه من می گويم ، درست يا نادرست ، واقعيت حاكم بر كشورم است كه ٢٢ سال است كه ديگر تنها در اين و يا آن خانواده ی سنتی عمل نمی شود ، بلكه حكم قانونی دارد ، حكم قضايی است . با اينهمه زنان ما قرنهاست كه تحت ستم قرار دارند ، چرا كه در جامعه ی خداسالار ، خداوند نمايندگانی بر روی زمين دارد ، كه می توانند شاه باشند يا روحانی ، ملی گرا باشند يا هر چيز ديگر . اصل تفكر يكی ست . بزرگترين جرم اما متوجه حكومتی است كه به اين طرز تفكر شكل قانونی می دهد و از اين طريق راه را بر جنايت و كشتار زنان ، زندانی كردن آنها در خانه ، تجاوز به كودك و بسياری اعمال قرون وسطايی ديگر باز می گذارد ، يعنی حكومت اسلامی ايران .عمق فاجعه چنان است كه اينكه مجلس باصطلاح اصلاح گرای امروز طرح بقولخودش مترقی اش را به مجلس می دهد تا سن ازدواج برای دختران از ٩ سال به ١٣ سال ارتقاء پيدا كند ، من آن را يك پيشرفت ارزيابی نمی كنم و نمی توانم آن را به مثابه تلاشی برای انطباق اسلام با زمان خودش ببينم . كودك ، كودك است ، چه ٩ ساله و چه ١٣ ساله . چه كسی پاسخگوی صدمات روحی ، جسمی و روانی كه بردختركان و بر زنان سرزمين من وارد شده و می شود ، خواهد بود ...كه كودكی شان از آنها ربوده شده ، كه هرگز توانايی برقرار كردن يك رابطه ی جنسی سالم با جنس مخالف خود نخواهند داشت ، كه شخصيتشان ، بدنشان ، بودنشان اينچنين بی ارزش انگاشته شده است ، كه می توان با پشتوانه ی قانون هر چه خواست با آن انجام داد .

زنان ايران در اثر ستمهای مكرر كه در طول تاريخ بر آنها وارد شده و فجيع تريت شكل آن خود را در قرن بيستم پس از استقرار حكومت اسلامی نمايان ساخت ، بدين نتيجه رسيدند كه اگر صدايشان به اعتراض بلند نشود ، هيچ تغييری بوجود نخواهد آمد . بسياری از آنها اكنون می دانند كه ناچارند هر روز در خانه ، در مدسه ، در محل كار و خلاصه در تمامی سطوح اجتماعی به نابرابری اعتراض كنند و سالهاست كه می دانند اعتراض تنها زمانی موثر خواهد بود كه سازمان يافته باشد و با برنامه انجام شود . در ايران بدلايلی كه در بالا بدانها اشاره شد ، جنبش زنان نمی تواند تنها در حد يك جنبش اجتماعی كه گاه گاه اعتراضكی به ستمی می كند ، باقی بماند . جنبش زنان بخش مهمی از جنبش سياسی ايران خواهد بود ، چرا كه از هر راهی كه برود با موانع جدی از سوی قدرت سياسی حاكم روبروست . در جايی كه مبارزين برای حقوق زن ، از وحشت عواقب سياسی از بزبان آوردن واژه ی فمينيسم هراس دارند ، مبارزه ی تك نفره و محفلی راه به جايی نمی تواند ببرد. مقوله ی آزادی و برابری برای زنان ، با هر نوع تفكر قبيله ای و يكسان پندارانه در تناقض قرار دارد . هر چند كه جنبش زنان در چارچوب مرزهای ايران شكل گرفته و عرصه ی اصلی اين جنبش همواره محدوده ی جغرافيايی ايران خواهد بود اما با اينهمه تاثير جنبش بين المللی زنان را بر شكل گيری اين جنبش نمی توان ناديده گرفت .

زنان ايران مانند همه ی زنان همواره تحت ستم و آزار قرار داشته اند و در عين حال به اشكال گوناگون در مقابل اين ستم مقاومت كرده اند. اما رسيدن به اين مهم كه برای همگانی كردن اين مقاومت و نتيجه گرفتن از آن ، مبارزات زنان می بايست به يك خود آگاهی دست يابد و متشكل شود ، يكی از دستاوردهای تجربه های جهانی زنان در مبارزه با ستم جنسی بوده و هست كه نزديك به يك قرن است با وجود فشارهای سياسی و اجتماعی هر چند با وقفه ، اما ادامه دارد .

درست است كه حكومت اسلامی با تمام تلاشی كه در اين بيست و دو سال با استفاده از ابزار قدرت در محدود كردن و كنترل حضور اجتماعی زنان انجام داد ، موفق به متوقف كردن مقاومتهای زنان نشد . درست است كه بسياری از زنان در مقابله با اهداف و قوانين ضد زن اين حكومت نهايت تلاش خود را كرده اند تا از اين حداقل امكانات ، حد اكثر استفاده را بكنند . اما اين مقاومتها امكان ابراز خود را در شكل مبارزه ی متشكل ، نيافته اند . يعنی در ايران در حال حاضر حتی فكر كردن به وجود تشكلهای مستقل زنان نيز می تواند عواقب ناخوشايندی را برای آنها بوجود آورد . حكومت اسلامی چندين سال است كه از يكسو متوجه امكان انفجار در جامعه ی ايران شده است و از سوی ديگر برای جلوگيری از همگانی شدن اعتراضات مردم به بيعدالتيهای اجتماعی و سياسی و همچنين فشارهای اقتصادی، تلاشی را برای ساختن يك تصوير دروغين از خود آغاز كرده است تا راه را بر مبارزات واقعی مردم كه ديگر چارچوبهای حكومتی را بر نمی تابد ، ببندد . آنچه به مسايل زنان بر می گردد ، وجود تشكيلات رسمی و نيمه رسمی چون دفتر امور زنان وابسته به رياست جمهوری ، دفتر همبستگی زنان و جمعيت زنان جمهوری اسلامی ابزاری هستند تا راه را بر ايجاد تشكلهای مستقل زنان ببندند . مهمترين بانی اين تلاش كه خود را ادامه دهنده ی راه خمينی ميداند ، جريان موسوم به دوم خرداد است كه از انجمن های اسلامی، جبهه ی مشاركت اسلامی و طيفهای ديگر ی تشكيل شده است كه از يكسو بالقوه خودی محسوب می شود و از سوی ديگر در دعوای قدرت با جناح ديگر از امتيازات مطبوعتری در جلب حمايت توده ها برخوردار است . اين جريان كه بسياری از پايه گذاران آن در مقامهای دولتی بوده اند و بدنبال يك جنگ قدرت از مقامهای دولتی كنار گذاشته شده است ، در حين اينكه به چارچوب حكومتی بنام جمهوری اسلامی و قانون اساسی اين حكومت معتقد است ، قصد در جا انداختن اين نظريه دارد كه جمهوری اسلامی می تواند و می بايد كه دمكراتيزه شود و با استفاده از واژگان دهان پركنی چون حقوق شهروندی و جامعه ی مدنی قصد در اصلاح قوانين موجود دارد .

منتها اينان نه تنها تعريف مشخصی از دمكراسی مورد نظر خود نمی دهند ، بلكه دچار تناقضهای آشكار در استفاده ی خود از فرهنگ واژگان سياسی دارند . آنها از يكسو بر اعتقادشان به قانون اساسی جمهوری اسلامی تاكيد می ورزند و از سوی ديگر گاه از جدايی دين از دولت حرف می زنند و باز چارچوب اصلی جمهوری اسلامی را كه از تلفيق جمهوريت و اسلاميت تشكيل شده است ، تاييد می كنند . آنها برای گريز از پرداختن به تناقضهای آشكار عقيدتی شان ، تلاش می كنند تا جهت مبارزاتی مردم را بسوی مهره ها و افراد متوجه كنند و اين مهره ها را بزير علامت سوال می برند تا خود مورد سوال قرار نگيرند . آنها قهرمانهای خود را ساخته اند تا آنها را جايگزين اين مهره ها كنند . آنها خود را قيم مردم می دانند و در پس اين نقش صدای جنبش لائيك در حال شكل گيری را در گلو خفه كرده اند .

آنچه به مسئله ی زنان مربوط می شود ، آنها با تكيه بر تحليلهای نظرپردازان خود كه يكی از مهمترين آنها عبد الكريم سروش است و همچنين محسن سعيد زاده ، ناهيد مطيع مقوله ی نسبی گرايی فرهنگی را مطرح می كنند. اين نظريه در سالهای اخير توسط تعدادی از ايرانيان مقيم خارج از كشور كه طرفدار نسبی گرايی فرهنگی هستند نيز در نوشته هايشان تبليغ می شود . در عين حال بحث گفتگوی فرهنگهای آقای خاتمی نيز از همانجا سرچشمه می گيرد . تعريف متمدنانه ی اين تئوری اينست كه هر ملتی بنا بر فرهنگ و اعتقادات ملی خود با پديده ها برخورد می كند و بر اين اساس تعاريف خاص خود را از آنها ارائه می دهد . آنها برای اثبات اينكه اسلام واقعی مورد نظرشان نه تنها ضد زن نيست ، بلكه بسيار به حقوق زن احترام می گذارد ، به نقد فمينيسم اروپايی می پردازند و آن را عامل از هم پاشيدن خانواده ها می دانند . به نظر آنها بحث فمينيسم غربی كه طالب برابری كامل حقوق زن و مرد است ، يك نظريه ی انحرافی است . آنها معتقدند كه تعريف ايرانی از فمينيسم از تساوی حقوق صحبت نبايد بكند ، بلكه می بايست بر حفظ نقش مادری و همسری زن تاكيد ورزد و برای نقش مادری و همسری زن و نقش شكارچی گری مرد ارزشی يكسان قايل باشد .

اين تعريف كه در عمل زن را از حضور در عرصه ی مستقيم توليدی - اجتماعی بر حذر می دارد و وی را به ماندن در همان نقش سنتی مادر - همسر تشويق می كند و به يكی از مهمترين راههای رهايی زنان ، يعنی كسب استقلال اقتصادی پشت پا می زند در تناقض مستقيم با آرمانهای جهانی مبارزان راه آزادی زنان قرار می گيرد . اينان با بی شرمی تمام و با بهانه ی يافتن يك تعريف بومی ، واژه ی فمينيسم را به سرقت برده اند و با اضافه كردن يك پسوند اسلامی به آن تمام افكار عقب مانده ی خود را با بسته بندی مدنيت و به خورد اين ملت داده اند و به مانعی بزرگ در راه شكل گيری جنبش برابری خواهانه ی زنان ايران بدل شده اند .

مهر انگيز كار در كتاب "زنان در بازار كار ايران" می نويسد : " نظر كارشناسی نقش تبليغات را در افزايش يا كاهش اشتغال زنان تعيين كننده می داند و عقيده دارد : طی سالهای ٦٥-١٣٥٥ تعداد زنان شاغل از ٢/١ ميليون نفر به ٩٧٥ هزار نفر كاهش يافته است و بدين ترتيب نسبت اشتغال زنان از ٨/١٣ در صد به ٩/٨ درصد رسيده است. طی اين سالها تبليغات گسترده ای بر نقش های غير اقتصادی زنان انجام شد .

تبليغاتی كه وظيفه ی زنان را مادری و همسر دار ی و خانه داری معرفی كرده است . اين تبليغات با توجه به ذهنيت ها و باورهای همسويی كه ريشه ی عميق و ديرينه دارد ، باعث شد كارفرمای خصوصی تا آنجا كه می تواند از به كار گيری زنان خودداری ورزد ... همچنين اشتغال و حقوق بگيری زنان بطور متوسط ١١ درصد در هر سال كاهش داشته است . زنان شاغل در بخش خصوصی در سال ١٣٥٥ بالغ بر ٩٣٦ هزار نفر بوده اند كه در سال ١٣٦٥ اين رقم به حدود ٥٠٠٠٠٠ نفر كاهش يافته است . به اين ترتيب اشتغال زنان در اين بخش از ٥/١٣ درصد به ٧ درصد كاهش پيدا می كند."

در جامعه ای كه زن ستيزی خشن اسلامی ، فقر، بيكاری ، فقدان آزادی ، مشروعيت داشتن وحشی گری روابط پدر سالارانه ، افزايش خودكشی و خود سوزی زنان همه ی اقشار در اثر اين فشارها ، رواج فحشا ، خريد و فروش دختران دبستانی ، قصاص ، سنگسار ... حاكم است ، اين دل بستنها به مبارزين دروغينی كه به بهای حذف مبارزين واقعی بلندگوها را در دست دارند به كجا قرار است ختم شود ... و بعد تبليغات مداوم اين ساليان كه گويی به ميمنت وجود اين رژيم ، زنان ايران همه مشغول تحصيل و سازندگی پيش رفتن بسوی آزادی و برابری هستند . من منكر اين واقعيت نيستم كه بسياری زنان ايرانی عليرغم تمامی اين فشارها و برای پايان دادن به جهنمی كه برايشان ساخته شده ، روز بروز بيشتر به كسب علم و دانش رغبت نشان می دهند . اما سرانجام بسياری از اين زنان كه طبق آمار موجود بيش از مردان به تحصيل در دانشگاهها مشغولند ، چه خواهد بود . آيا صرف تحصيلكرده بودن در جامعه ای كه قوانينش برای علم و دانش اين زنان ارزشی قايل نيست و آن را برسميت نمی شناسد و بر پايه ی پروپاگاندای كاذب و تعاريف سنتی از نقش زن استوار است ، چه خواهد بود . همه ی اين زنان پس از پايان تحصيل و حداكثر زمانيكه بخواهند خانواده تشكيل دهند ، باز با همان مانع عمومی قوانين نوشته و نانوشته روبرو هستند . آنها با امضا ی قباله ی ازدواج بخش عمده ای از حقوق انسانی ، روانی ، معنوی و جسمانی خود را به مرد و قوانين حامی او تفويض می كنند . از اين لحظه ببعد مدرك به هيچ دردشان نمی خورد . اگر شوهر با اشتغال شان موافق نباشد ، بايد خانه نشين شوند و بعد ، بچه دار كه شدند ، بايد تمام زندگيشان را صرف مراقبت از فرزند كنند و در چارچوب خانه بمانند و اگر از زندگی شان ناراضی بودند و خواستند جدا شوند ، می دانند كه پس از جدايی هيچ حقی بر فرزندانش نخواهد داشت و باز تكراراين دايره ی جهنمی ...

آری اين خانه از" ريشه ويران است" و با سياست گام به گام و ذوق زدگی از تك گامهای گاه به جلو كه پس از مدت كوتاهی دو گام به عقب باز می گردد ، حل شدنی نيست . مردم ايران و بويژه زنان روزبروز بر اينكه اين جنبش نيمه حكومتی باصطلاح اصلاح طلبی چون داروی آرام بخش ، درد را برای مدت كوتاهی ساكت می كند ، اما ريشه كن نمی كند ، واقف تر می شوند . اين حكومت بايد برود . يك همه پرسی عمومی شكل حكومتی آينده ی ايران را كه به گمان من جمهوری دمكراتيك ايران نام خواهد داشت ، به كرسی خواهد نشاند و تنها در اين صورت است كه زنان ايران می توانند خواستهای خود را از طريق تشكل در ارگانهای مستقل خود به كرسی بنشانند و به جزء جدايی ناپذير قوانين ايران دمكراتيك آينده تبديل كنند .

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET