مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

ما هنرمنديم ، يعنی كه خاريم در چشم خود مطلق بينان ...

(چاپ شده در نيمروز، لندن، ١٩ اكتبر ٢٠٠١)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

 ما هنرمنديم ، يعنی كه عاشق زيبايی هستيم ، عاشق خوب زيستن ، انسان گونه زيستن . ما هنرمنديم ، يعنی كه از زشتی و زشت سيرتی ، از زور و زورگويی ، از اختناق و استبداد ، از كشتن رويا بدست ژاژخای و هرزه درای بيزاريم و ابزارمان آفرينش است ، آفريدن . ما هنرمنديم ، يعنی كه به جهان چيزی يا شايد چيزكی هديه می كنيم ، ما از جهان نمی ستانيم، بلكه بدان می افزاييم.تنها چيزی كه از آن می كاهيم جهل است و نادانی ، باور مطلق است و نفی شك . چرا كه جهل ، آفرينش بدست انسان را بر نمی تابد و هنر ، سايه ی هر نوع قدرت مطلقه بر ذوق بشر را . آپار ما فرزندان مايند كه با خون دل می پرورانيم و می بالانيم و در عين حال می باليم . ما آن بخش جستجوگر انسانيم كه تنها به پاسخهای ساده برای سوالات پيچيده بسنده نمی كند ، بلكه بدنبال پاسخ سوال تا به انتها می رود و در می يابد كه اين پايان خود آغازی دگرگونه است برای پرسشهای ديگر. ما آن بخش جستجوگر انسانيم كه به روزمرگی و قبول دربست آنچه هست بسنده نمی كند ، بلكه بدنبال آن چيزی است كه بايد باشد . ما آن روح سركش انسانيم كه با تقدير و ذهن تقديرپرست و در نتيجه راحت طلب ناسازگار است . ما فرزندان نافرمان بشر هستيم كه با شخصيت پرستی و تك تازی قدرت پرست ، با دنباله روی توده های انبوه از خود مطلق بينان كوته بين ناسازگاريم. نه ، ما خدا نيستيم . نه ، ما نمی خواهيم خدا باشيم . ما خدای را و هر آنكس كه خود را خدای گونه می پندارد يا سايه ی خدا بر روی زمين ، به نبرد فرامی خوانيم . نه به جنگ تن به تن كه به جنگ آفريدگاری كه چگونه زيستن و چگونه بودن را به ما حكم می كند با آفريدگاری كه خود انسان است و روح آزاد منشش تنها يك گونه از بودن و تنها يك گونه از انديشيدن را بر نمی تابد. به نبرد اجبار با انتخاب . ما هنرمنديم ، يعنی كه انسان را تنها با يك تعريف و يك نوع از بودن نمی خواهيم، بلكه بدنبال تنوع در رنگ وشكل بودن و در عين حال همزيستی انسانها هستيم . ما بدنبال اصل پذيرش يكديگريم در اين گوناگونی و نه در آن همسان بودن. ما هنرمنديم ، يعنی كه با تك تاز قدرت پرست سازش نمی كنيم ، مصالحه نمی كنيم. يعنی كه چون روحمان در اساس با قدرت پرستی و زورگويی ناهمخوان است ، در مقابل هر خود مطلق بين قرار داريم و نه در كنارش. ما قدرت طلب و خود مطلق بين را در هر شكل و به هر لباس كه باشد به سخره می گيريم و از ضعفها و ناتوانيهای نهان در پس ظاهر مقتدرش پرده بر می داريم . ما همچنين به آنها كه برای رسيدن به قدرت ، خود را بظاهر بی قدرت می نمايانند و در حين شهيد نما يی در انديشه ی روزی هستند كه با بدست گرفتن قدرت دمار از روزگارمان در آورند نيز باج نمی دهيم . چرا كه گذشته را می شناسيم، در حال زندگی می كنيم ، اما نگاهمان بسوی آينده است . ما هنرمنديم ، يعنی كه حضور توده های بيشكل و بی هويت را در كنار قدرتمدار خود خدای پندار می بينيم ، اما بر نمی تابيم. ما هنرمنديم نه سياستمدار ، و اين يعنی كه در جستجوی قدرت ، به هر گنده گوی سابقا قاتل و فعلا "دمكرات " و فردا معلوم نيست چه ، بها نمی دهيم . ما هنرمنديم و نه سياستمدار و اين يعنی كه هدف وسيله مان را توجيه نمی كند ، يعنی كه ديپلماسی و مسامحه برايمان زهر است و محدود كردن عرصه ی كارمان به بهانه ی واهی تاكتيكهای مقطعی برای هدف نمی دانم چه ، يعنی مرگ ما ، مرگ آفريدن ، مرگ خلق كردن افقهای تازه و يعنی در جا زدنهای مكرر ، تكرار خود ، ماندن در حدی از پيش تعيين شده ... و ما با هر حد و مرزی كه از پيش تعيين شده ، ناسازگاريم . از مرزها فراتر می رويم ، مرزها را می گشاييم ، پوست را می دريم تا به هسته برسيم ، گستاخيم و گستاخيمان خاری ست در چشمان قدرتمداران . ما هنرمنديم و نه سياستمدار و اين درست است كه ما از مرزها فراتر می رويم و آنها را می گشاييم ، اما يك مرز بسيار مشخص داريم كه گذشتن از آن برايمان تابوست و تابو باقی خواهد ماند . گذشتن از مرزی كه در آنسويش تك تاز جزم انديش قدرت خواهی نشسته تا دستهامان را در دست بگيرد و در جنايت و حقارت سهمی نيز به ما بدهد . خود را هنر پرور و هنر دوست بنماياند و پنهانی دمار از روزگارمان در آورد ، اخته مان كند ، از ما فرزندان سربزير و خجالتی بسازد كه با تكه ای نان شيرينی ساكت می شويم ، خواستهايمان كوچك می شود و دنيامان كوچكتر ، آنقدر كوچك كه در چارچوب مرزهای حقير قدرتمدار جای بگيريم . وای به آن روز (كه آن روز همين امروز است!).

 ما هنرمنديم ، نه سياستمدار ، اما چون از كشوری ديكتاتورزده می آييم كه در آن در همه ی اركان و انواع و اشكال زندگی دخالت مستقيم می شود ، از هر چه بخواهيم بگوييم بناچار از راه سياست می گذريم . پس حتی اگر ما به سياست كاری نخواهيم داشته باشيم ، سياست به ما كار دارد. برايمان حد و حدود تعيين می كند ، می خواهد از ما كبريتهای بی خطر بسازد و ما اين دخالت را بر نمی تابيم.

 ديكتاتوری "چكمه و نعلين" ، هر دو دمار از روزگار اين ملت در آورده اند و ما با اين كه به تغيير معتقديم ، در يك چيز پابت قدم می مانيم و آن به سخره گرفتن خود مطلق بين و قدرتمدار است . در اينجا چند نقل قول از صادق هدايت ، پدر ادبيات معاصر ايران ، در نامه هايش به يك دوست (در دهه ی بيست) ، شايد تشابه وضعيت ما را در ديروزی نه چندان دور و امروز يادآوری كند و صادق هدايت شايد يكی از شايسته ترين نمونه ها ی گستاخی و سركشی روح زمان باشد :

 " ... همه چيز اين خرابشده برای آدم خستگی و وحشت توليد می كند. باری، زندگی را به بطالت می گذرانيم و از هر طرف خواه چپ و يا راست مثل ريگ فحش می خوريم و مثل اينست كه مسئول همه گه كاريهای ديگران شخص بنده هستم. همه تقاضای وظيفه ی اجتماعی مرا دارند اما كسی نمی پرسد آيا قدرت خريد كاغذ و قلم را دارم يا نه؟ يك تخت خواب و يا اتاق راحت دارم يا نه؟ ... اين درد دلها هم احمقانه شده ، همه چيز در اين سرزمين گه بار احمقانه می شود...".

 " ... قی آلود و كثيف و يك چيز قضا و قدری و شوم با خودش دارد. بهتری و بدتری و اصلاح و آينده و گذشته و همه ی آنها هم در نظرم باز يك چيز احمقانه و پوچ شده. جايی كه منجلاب گه است دم از اصلاح زدن خيانت است. اگر به يك تكه ی آن انتقاد بشود قسمتهای ديگرش تبرئه خواهد شد. تبرئه شدنی نيست. بايد همه اش را دربست محكوم كرد و با يك تيپا توی خلا پرت كرد. چيز اصلاح شدنی نمی بينم...".

 "... گه كاری ادامه دارد. همه راضی هستند و زندگی هم می كنند. گويا اصل كار هم همين است. حالا كمی بدتر يا بهتر اهميتی ندارد...".

 "... از همان اول می دانستم كه آخوند و دربار و هژير و قوام و هر قرمساق كه بيايد يا برود همه دست به يكی هستند. ظاهرا سر مردم را شيره می مالند و به خيال خودشان رول اجتماعی و سياسی بازی می كنند وليكن بايد به نتيجه نگاه كرد. امسال ديگر مته به كون خشخاش گذاشته اند . آقای هژير اعلاميه ای صادر كرده كه دست مرتيكه ی آخوند كاشی (سيد ابوالقاسم كاشانی) را از پشت بسته. برای استعمال مشروبات حد می زنند. هر كس هم كه روزه بخورد جريمه و حبس است. تمام كافه ها را هم بسته اند. اينهم از ترقيات روزافزون ما. گمان می كنم بالاخره مجبور می شويم يك كفيه عقال ببنديم و يك عبا هم بپوشيم و دنبال سوسمار و موش صحرايی بدويم. اينهم جواب جوانهای تحصيلكرده ی سياستمدار كه می گفتند ديگر به قهقهرا نمی شود برگشت و در حال ترانزيسيون (انتقال) هستيم و ايرانی باهوش است. هيچ چيز مضحكتر از هوش ايرانی نيست. شايد هوشش سر خورده توی كونش رفته ... ".

...  اينكه از قرارداد تجارتی با آلمان و كمك به صادرات ميهنی اظهار خوشوقتی كرده بوديد نمی دانم به نفع كه تمام خواهد شد؟ فقط اربابها جيب چپ به جيب راستشان صدقه می دهند و بس. محصول ما ترياك و تراخم و گدايی است وگرنه كشك و پشم و پوست انار و پشكل و ماچه الاغ اينجا، می خواهد در نيمكره شمالی و يا جنوبی معامله بشود، ديگی كه سر ما نجوشد برای سگ بجوشد. نيمه جانی كه با اينهمه پستی و وقاحت و حمال بازی تامين بشود به زحمتش نمی ارزد . قايم باشك بازی هم معنی ندارد. هر چه می خواهد بشود بشود. به درك... ".

 " ... ماه مبارك رمضان است و مذهب خيلی دموكرات و آزاديخواه اسلام به موجب نهی از منكر همه جور تظاهر به روزه خوردن را قدغن كرده. تقيه دروغ مصلحت آميز و سيكيم خياردی. مپل اينكه اگر من مسهل می خورم همه مجبورند مسهل بخورند و يا ادای مسهل خوردن را در بياورند . اينها عنعنات است. شبها از يك بعد از نصف شب تا ساعت ٤ يا ٥ تمام برنامه ماه مبارك رمضان را كه عبارت از اذان و مناجات و زوزه های ربانی و عر تيز سبحانی است بايد اماله كنم و لای سبيل بگذارم. هيچكس هم حق اعتراض ندارد. پس در اينصورت از حق كپه ی مرگ گذاشتن هم محرومم، حقی كه حداقل شپش و خرچسونه دارند. میل اينكه زيادی ولايشعر به زندگی ادامه داده ايم يا ادای زنده ها را در آورده ايم. شايد هم از اول اشتباه بوده. آنهای ديگر هم داغ بردگی و پستی و مرگ توی پيشانی شان هست گيرم محيط را به فراخور گند و كثافت و ذوق و زبان مادر قحبگی خودشان درآورده اند...".

 آری ، هنرمند زبان تيز دارد كه سر سبز می دهد بر باد. اما مصلحت نمی شناسد. در پی قدرت نيست ، پس دغدغه ی آن ندارد كه مبادا تكفير شود يا پذيرفته نشود. بهمين دليل و دقيقا بهمين دليل است كه قدرتمدار با وجود نفرت پنهانی اش به اين روح ناسازگار زمان ، بدنبال بدست آوردن دل او و همسو ساختن او با خويش است و يا لااقل بدنبال استفاده از سركشی اوست به سود يا برای تبليغ "دمكرات" بودن خود. در تاريخ سياسی جهان شايد "نيكولو ماكياولی" يكی از بدنامترين و در عين حال پرآوازه ترين سياستمداران باشد. وی در كتاب "شهريار" كه مجموعه رهنمودهايی ست به ديكتاتورها و پندهايی در باب چگونگی حفظ قدرت خويش ، می نويسد: " ... شهريار می بايد تواناييها را ارج نهد و مردان (!) توانا را دلگرم گرداند و هنرمندان را بزرگ دارد.... همچنين می بايد در فصلهای مناسب جشنواره ها و نمايش ها برپا كند و از آنجا كه هر شهر به صنف ها و گروهها بخش شده است، می بايد همه را در نظر دارد و گهگاه با ايشان ديدار كند و برای ايشان نمونه ی ادب و بزرگواری باشد ...".

 انگار كه آخوندهای "مترقی" روبه صفت ما دركلاس درس ماكياولی دوره ديده اند . پس بشنويد درس بعدی :

 "... شهريار می بايد هم شيوه ی روباه را بياموزد هم شيوه ی شير را . زيرا شير از دام ها نمی تواند گريخت و روباه از چنگال گرگان. از اينرو روباه می بايد بود و دام ها را شناخت و شير می بايد بود و گرگ ها را رماند. آنان كه تنها شيوه ی شير را در پيش می گيرند ، از اين نكته بی خبرند. بنابراين فرمانروای زيرك نمی بايد پايبند پيمان خويش باشد هنگامی كه به زيان اوست و ديگر دليلی برای پايبندی به آن در ميان نيست. كدام شهريار است كه عذری پسنديده برای عهدشكنی خويش در آستين نداشته باشد؟ آنان كه روباهی پيشه كرده اند از همه كاميابتر بر آمده اند. اما می بايد دانست كه چگونه ظاهرآرايی بايد كرد و با زيركی دست به نيرنگ و فريب زد. و مردم چنان ساده دلند و بنده ی دم كه هر فريفتاری همواره كسانی را تواند يافت كه آماده ی فريب خوردنند...".

 و اما با اندرز ديگری از ماكياولی ، فصل نقل قولهايمان را به پايان می بريم . پند آخر گويی كه از زبان بخش عمده ی سياسی كاران حرفه ای كه با تاكتيكهای مقطعی با اين يا آنسوی حكومت قرون وسطايی حاكم بر ايران افتضاح بازی سياسی شان را روز بروز آشكارتر می سازند ، به ما هنرمندان گفته می شود ، اينچنين است: "... بر آنم كه به جای خيالپردازی می بايد به واقعيت روی كرد. شكاف ميان زندگی آرمانی و زندگی واقعی چنانست كه هر گاه كسی واقعيت را به آرمان بفروشد به جای پايستن راه نابودی خويش را در پيش می گيرد. هر كه بخواهد در همه حال پرهيزگار باشد، در ميان اينهمه ناپرهيزگاری سرنوشتی جز ناكامی نخواهد يافت...".

 هر چند كه بخش قابل توجهی از ما نيز از اين پند دنباله روی می كنند ، اما بخش ديگر ما اين ناكامی را به جان می خرد و اين نه بخاطر روحيه ی شهيد پروری است ، بلكه از سر كله شقی كه بدون اين كله شقی تاريخی ما هنرمندان ، امروز همان چند نامی كه به يمن ناسازگاريشان با استبداد تاريخی حاكم بر ايران ، همين دوستان و بسياری ديگر برای خود آبرو می خرند نيز وجود نمی داشتند و تاريخ ما تنها حكايت حقارت و گردن كجی می بود.

 آری ، ما هنرمنديم . يعنی كه عاشق زيبايی هستيم ، خوب زيستن ، انسان گونه زيستن . ما هنرمنديم ، يعنی كه از زشتی و زشت سيرتی ، زور و زورگويی ، كشتن رويا بدست ژاژخای و هرزه درای بيزاريم و ابزارمان آفرينش است، آفريدن . و وای بروزی كه قلم ما ابزار زورگويان شود برای تطهير خويش ، تنها به بهای امتيازكی حقير . آيا آن روز همين امروز است؟

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET