مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

هنرمند تبعيدی

(چاپ شده در درنگ، پاريس، ٢٠٠٢)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

 من كه هستم ، من كجا هستم ، از كجا می آيم ، من چرا اينجايم و نه جای دگر ، چه می كنم ، چه بايد بكنم ، چه می خواهم بكنم ، آينده ام چگونه خواهد بود اينها همه سوالاتی هستند كه هر انسانی در مقاطع خاصی از زندگی با آنها درگيرمی شود . اكثر انسانها اما از درگير شدن با چنين سوالاتی می گريزند ، چرا كه اين درگير شدن ، خواه نا خواه نوعی تلخ انديشی را با خود بهمراه می آورد ، چرا كه اين پرسشها ، ما را در اساس بودنمان و شدنمان و چگونه بودنمان به آزمون می طلبد . فيلسوفان شايد تنها گروهی باشند كه طرح اين پرسشها را وجوه تاريخی آن به حرفه شان بدل كرده اند و عمری را بر سر يافتن پاسخی برای اين سوالها گذاشته اند و به اين نتيجه رسيده اند كه پاسخ نهايی برای اين سوالات وجود ندارد ، بلكه پاسخ اصلی همانا طرح سوال است و جستجو و كاوش در جهان بيرون و درون . شايد از اين زاويه ، فيلسوفان تلخ انديش ترين گره مردم باشند . بر هيچكس پنهان نيست كه علم فلسفه ، ريشه در غرب دارد . چرا كه طرح سوال و جستجو در امور جهان تنها زمانی ممكن می شود كه ما انسان را و نيروی خرد را گرامی بداريم ،اين بدان معنا نيست كه ما فيلسوف نداشته ايم ، اما واقعيت اينست كه سرزمين ما پيش از آنكه سرزمين انديشه و فلسفه باشد ، سرزمين شعر و شور است . كسی كه نيروی الهی را برتر از نيروی خرد انسان ببيند و مرتب نگاهش به بالا ، به جايی فراتر جايی كه خود ايستاده باشد ، و همه چيز را در ايده ی تقدير الهی جستجو كند ، ديگر سوالی ندارد ، چرا كه عالم غيب پاسخ اين سوالها را از پيش داده است . از سوی ديگر فشارهای سياسی كه قرنهاست كمر ملت ما را خم كرده اند ، از ما ملتی ساخته اند كه كه ذهنيت دنيا دو روز است . دل خوش دار و بی خيال باش را پيشه ی خود كرده است .

 هنرمند كيست ؟ نقش هنرمند در چنين جوامعی چيست ؟ آيا هنرمند شرقی زاده شده تا هماواز يك سنت فكری ايستا ، خود را به دست تقدير بسپارد و در عالم خلسه و ترياك و خماری ، جملات زيبا در وصف معبود بر هم ببافد ؟ يا اينكه هنرمند در چنين جامعه ای كه سرنوشتش را بدست تقدير الهی سپرده ، می بايست و می بايست نمونه ی سركشی انسان در برابر اين تقدير باشد ؟

 فرهنگ ما سرشار از تناقض است . از يكسو ما در عالم داستان و تمپيل از معراج روح و عالم فانی و هفت شهر عشق سخن می گوييم و شهر دل را می سازيم و از سوی ديگر از وصف واقعيتهای اجتماعی و تحليل موقعيت انسانی خود بر زمين عاجزيم .

 انسانی كه از وصف خود و موقعيت خويش عاجز باشد ، نمی تواند برای تغيير اين موقعيت تلاشی بكند . چنين انسانی مرتب از وضعيتی به وضعيت ديگر پرتاب می شود و چون بی هويت است ، هر روز به رنگی در می آيد و نه اين است ونه آن و نه چيز سومی ست .

 من كه هستم ، من كجا هستم ، من چرا اينجا يم و نه جای دگر ، سرانجامم چه خواهد بود ، من از كجا می آيم ... .

 سوالاتی از اين دست برای انسان تبعيدی ، كسی كه بدليل فشارهای سياسی و اجتماعی ، يعنی بالجبار سرزمين خود را ترك كرده است ، جزء جدايی ناپذير زندگی هستند . هنر مند در تبعيد به فراخور نوع نگاهش به هنرش ، خواه نا خواه منعكس كننده ی اين سوالات در آثار خود هست . مهاجرت اجباری يعنی حمل زادگاه در ذهن مهاجر. بخصوص وقتی كه اين مهاجرت اجباری توسط كسانی انجام شود كه در وطن خود فعالانه در برابر خشونت و استبداد ايستاده اند. اينجاست كه تفاوت ميان كسی كه با وجود دوری فيزيكی خود را نسبت به سرنوشت سياسی و اجتماعی وطنش متعهد می داند (تبعيدی) با كسی كه با هدف زندگی بی دردسر و بهتر سرزمينش را ترك می كند (مهاجر) آشكار می شود. با وجود اينكه هر دو نوع مهاجرت نتيجه ی فشارهای اجتماعی اعمال شده بر مهاجر در زادگاه اوست ، در صورت طولانی شدن دوران دوری از وطن امكان تغيير خاستگاه مسلما تا حدود زيادی به پروسه ی تحولات و چگونگی برقراری ارتباط مهاجر با جامعه ی ميزبان بستگی دارد. در اين ميان اهل هنر و فرهنگ ، نويسندگان و روشنفكران در موقعيتی شوم تر از ديگران قرار دارند.چرا كه به زبان مادری كه بدان تسلط دارند، وابسته اند، مشغله شان وقايعی است كه در ميهنشان اتفاق می افتد، مخاطبشان پراكنده است، پشتوانه ی مالی ندارند، جايگاه اجتماعی شان نامعلوم است و در يك كلام تنهايند. تنهايی مطلق، احساس انزوا و فراموش شدگی، بحران هويت، درگيری با خويش و با اطراف، حس كشنده ی تنهايی و بی مخاطبی تنها بخشی از درگيريهای ذهنی هنرمند تبعيدی را منعكس می سازد.

 با اينهمه هنرمند تبعيدی امكان بازنگری بدانچه گذشته را بدور از تنشهای مقطعی موجود در زادگاهش دارد. پس ثبت می كند آنچه را كه در اثر فشار و شستشوی مغزی و شايد هم گذشت زمان در وطنش رفته رفته می رود تا به فراموشی سپرده شود. بهمين دليل در دراز مدت نمی توان آثار او را كه چيزی جز سندنگاری دوره ی سكوت اجباری نيست ، ناديده گرفت.

 آلمان تا سالها پس از سقوط هيتلر ، حاضر نبود آثار تبعيديانش را برسميت بشناسد . چرا كه اين آثار يادآور تاريخچه ی ملتی بودند كه به كشتار و غارت گفت " آری". اما ملت آلمان می خواست فراموش كند . همه بيكباره دمكرات شده بودند و فاشيستهايی كه ميليون ميليون به خيابانها می آمدند و فرياد "هايل هيتلر" سر می دادند ، از نگاه اين ملت عده ای ناشناس بودند كه هيچ ربطی به اين ملت نداشتند .

 سرنوشت هنرمند تبعيدی ايرانی نيز همين خواهد بود . همانطور كه امروز بر تمامی تلاشهای فرهنگی و هنری اش خط بطلان كشيده می شود و اين تلاشها انكار می شوند ، حتی تا سالها پس از سقوط فرضی اين حكومت نيز اين روال ادامه خواهد داشت . مهم اين است كه انسان تبعيدی می بايست هويت خود را ، حتی بی هويتی خود را ثبت كند . و اين كار كار هنرمند تبعيدی است . شناسنامه ی كاری هنرمند تبعيدی ، حكايتنامه ی ناگفته ها و حذف شده های تاريخ اين سرزمين خواهد بود . باشد كه تمامی اين تلاشها و شكستها و تلاشها ی نو و جستجوی تبعيدی بدنبال بخش حذف شده ی تاريخ ملتش ، آخرين تلاشهای اين حكومت خودكامه را در متلاشی كردن حافظه ی يك ملت بر ملا سازد .

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET