مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

آغاز جدا سری از ما نبود

(چاپ شده در تلاش، هامبورگ، مای ٢٠٠١)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

ما را به غلط مهاجر ناميدند ، و اين يعنی كه ما از سرزمينمان كوچ كرده ايم ،

كه سرزمينی ديگر را برای ماندن برگزيده ايم ، به انتخاب .

اما ما به انتخاب سرزمينمان را ترك نكرده ایم

و جای ديگری را برای ماندن برنگزيده ايم .

ما از سرزمينمان گريخته ايم ، رانده شده ايم ، تبعيديانيم ما .

و سرزمين ميزبان ، خانه ی ما نيست ، تبعيدگاهمان است .

با ذهنهای مغشوش ايستاده ايم در كنار مرزها

به انتظار روز بازگشت .

هر حركتی ، هر تغييری را در آنسوی مرزها دنبال می كنيم ،

و هر كس را كه از راه می رسد تا به ما بپيوندد ، با ولع سوال پيچ می كنيم

تا بدانيم در آنجا چه می گذرد .

فراموش نمی كنيم ، اميد را رها نمی كنيم و نمی بخشيم .

سكوت اين لحظه ها ما را به بيراهه نمی كشاند ،

چرا كه صدای فريادها را از پس آن می شنويم ...

(برتولت برشت ، "شعرهای در تبعيد"، ١٩٣٧)

 مقاله تحقيقی اسد سيف درباره ی سيمای مهاجران در ادبيات امروز كه در شماره پيشين تلاش خوانديم ، بدرستی به نكاتی بس مهم اشاره می كند كه جا دارد بدانها پرداخته شود . در يك جمعبندی از نوشته ی آقای سيف می توان چنين نتيجه گرفت كه نگاه غالب در ادبيات امروز ايران و تا آتجا كه به موضوع مهاجرت بازمی گردد، نگاهی ست سطحی و عاری از هر گونه تعمق و تامل در چگونگی و چرايی خروج چند ميليون ايرانيها از زادگاهشان . از نگاه آنان ما انسانهای فرصت طلبی هستيم كه بدنبال زندگی بهتر ، خانه و كاشانه را ترك كرده ايم . زندگی در جوامع بی بند و بار غربی را به ماندن در سرزمين اصيل آباء و اجدادی ترجيح داده ايم و از آنجا كه از نگاه انسان سنتی هيچ جرمی بدون مجازات نمی ماند ، اكنون بايد تقاص اين بی وفايی به زادگاه را كه همانا دربدری ، تن دادن به شغلهای پست ، فروپاشی ارزشها و غيره را پس بدهيم . سيف بدرستی بر اين نكته تاكيد می ورزد كه اين دوستان انگيزه و علت اصلی را كه همانا فشارهای سياسی و اجتماعی است ، فراموش كرده اند و از خود نمی پرسند كه اگر مهاجرين تصميم به زندگی در كشورهای ديگر گرفته اند و به اختيار از ايران رفته اند ، پس فرارشان از مرزهای دهشتناك پاكستان و تركيه و پنهان شدن در پوست گوسفند و غرق شدن در آبهای بوسنی شان چه بود . شايد هم هراس از درگير شدن با دستگاه سانسور آنها را تا آن حد می هراساند كه ترجيح می دهند واقعيات را انكار كنند .

 نويسنده اين سطور در اين نوشته تلاش می كند تا در تكميل نوشته ی ارزشمند اسد سيف ، به تشريح اوضاع و علل بدبينی بخش اعظم روشنفكران و هنرمندان داخل ايران نسبت به مهاجرين و تبعيديان بپردازد تا آنچه از آنان می خواهيم (پرداختن به علل )، خود كرده باشيم.

 چهره ی ما ايرانيان خارج از كشور سالهاست كه از يكسو توسط دستگاه حكومتی و قلم بدستان هوادار حكومت و از سوی ديگر از جانب روشنفكران غير حكومتی و در برخی موارد حتی سكولار و مخالف اين حكومت ، مخدوش شده است .

 از يكسو نشرياتی چون كيهان تهران كه سالهاست در پرونده سازی های گاه بسيار مضحك و گاه بسيار توهين آميز برای بخشی از روشنفكران بقول آنها خارج نشين دست دارند و از سوی ديگر موج فيلمها، مقالات و داستانهايی كه يا ايرانيان خارج از كشور را مشتی قاچاقچی و دزد و بقول خودشان ضد انقلاب معرفی می كنند و يا اينكه آنها را انسانهايی بی ريشه و بی هويت ، سرگردان و آشفته ، بی اعتنا به آداب و سنتهای بقول آنها ايرانی و در نهايت شكست خورده و به بن بست رسيده تعريف می كنند .

 به گمان نگارنده ی اين سطور ، هر يك از اين دو گروه به دلايلی كاملا متفاوت با گروه ديگر اين نگاه يكسويه به ما ايرانيان خارج از كشور را ترويج می كند كه در اينجا می بايست به روانشناسی هر يك از اين دو گروه توجه كرد .

 گروه اول ، يعنی وابستگان حكومتی كه چندين سال است در برابر موج بيسابقه ی مهاجرت ايرانيان قرار دارند ، در وهله ی اول از اين لحاظ كه خروج از ايران و پناهنده شدن به كشورهای ديگر ، حقانيت حكومت اسلامی را كه آنها سالهاست تلاش بر اثبات آن دارند ، بزير علامت سوال می برد و بگونه ای موج نارضايتی مردم از اين حكومت را به معرض نمايش می گذارد ، و سپس بدين دليل كه از همبستگی فرضی نيروهای مخالف جمهوری اسلامی در خارج ازكشور و تاثيری كه فعاليتهای آنان می تواند بر افكار عمومی ايران بگذارد ، وحشت دارند و بسياری دلايل ديگر ، از هر فرصتی استفاده می كنند تا ايرانيان خارج از كشور را عوامل فتنه و خرابكاری در امور كشور تصوير كنند . از آنجا كه ما را با اين گروه معلوم الحال كاری نيست ، در اين نوشته به همين چند سطر بالا در مورد اين گروه بسنده می كنيم و می پردازيم به گروه دوم ، يعنی روشنفكران غير حكومتی داخل ايران . از آنجا كه پرداختن به علل بدبينی اين گروه به پديده ی مهاجرت اجباری ، كمی پيچيده بنظر می رسد و برای روشن تر شدن گوناگونی گرايشها اين گروه را به سه دسته تقسيم می كنيم : دسته ی نخست را روشنفكران و هنرمندانی تشكيل می دهند كه بخشی به دليل باورهای مذهبی و بخش ديگر بعلت نوعی واقع بينی مقطعی و برای بدست آوردن امكان كار و در نتيجه گذران زندگی از طريق حرفه شان ، بدنبال آن بخش مثبت (برای نمونه می توان به حمايت اين گروه از جنبش اصلاح طلبی و آقای خاتمی نام برد) در جمهوری اسلامی می گردند و به انحاء گوناگون در شكل گيری حرفه ای پروپاگاندای كاذب اين حكومت سهيم هستند .

 دسته ی دوم روشنفكران و هنرمندانی هستند كه هر چند از اين حكومت سر خورده اند و با آن هيچگونه تفاهم فكری ندارند ، اما بدليل تاكيدشان بر غير سياسی بودن هنر ، به حرفه ی خود مانند هر شغل ديگری نگاه می كنند و در آثارشان از هر گونه اشاره يی يا نشانه ای به اعتراض به وضع موجود وجود ندارد . آهسته می روند و آهسته می آيند تا كسی كاری به كارشان نداشته باشد و اين چند صباح عمر را بگونه ای بگذرانند . با اينهمه اين گروه نيز كماكان با مشكلاتی كه از سوی حكومت برايش ايجاد می شود ، دست و پنجه نرم می كند . حكومت اسلامی نيز تا جايی كه می تواند از وجود اين دسته سوء استفاده ی تبليغاتی بنفع سياستهای خود می كند .

 دسته ی سوم را روشنفكران و هنرمندانی تشكيل می دهند كه با اين حكومت ناسازگارند و در نتيجه حكومت اسلامی نيز نظر لطف به آنها ندارد . بهمين دليل كمتر امكان كار می يابند و تلاش می شود تا اين دسته كمتر در مطبوعات و وسايل ارتباط عمومی ديده شود ، به اين اميد كه با پا گرفتن و ميدان دادن به گروه اول و دوم ، كسانی ديگر جای خالی اين دسته را پر كنند تا اينان بتدريج فراموش شوند. تعداد زيادی از افراد اين گروه تاكنون بارها و بارها قصد مهاجرت از ايران را داشته اند يا لا اقل بدان انديشيده اند . اما هر يك بدلايل گوناگون تابحال بدين فكر جامه ی عمل نپوشانده اند .

 در مجموع در مقايسه ای ميان اين سه گروه می توان دريافت كه گروه اول تنها گروهی است كه در ايران زير پايش محكم است ، با اينهمه از همين گروه نيز كسانی نيز نظير بهروز افخمی كه كارگردان سينماست و نماينده ی مجلس ، به اينكه در انديشه ی مهاجرت از ايران هستند، اعتراف كرده اند .

 همچنين كسانی نيز از گروه دوم كه همچون گروه سوم پشتوانه ی محكمی ندارند ، يا در سالهای اخير از ايران خارج شده اند و يا بدنبال امكانی برای خروج از ايران بوده و هستند.

 پس در اينجا می بينيم كه معترضين به حضور ما در كشورهای بيگانه خود بگونه ای قربانيانی هستند كه اگر شرايط مهاجرت اينچنين دشوار نمی بود ، شايد امروز خود جزو مهاجرين بودند . اما بسياری از اينها هراسهايی در دل دارند كه مانع خروج شان از ايران می شود . اكثر اين دوستان در ايران چهره های شناخته شده ای هستند و بهمين جهت با وجود بی مهری های حكومت ، از نظر مخاطبينشان بعنوان شخصيتهای فرهنگی مورد احترام قرار می گيرند . اينان اما می دانند كه در صورت خروج از ايران ، در كشورهای ميزبان گمنام خواهند بود و بايد بنوعی از صفر شروع كنند . بايد زبان ديگری بياموزند و بزبان ديگری بنويسند و با مخاطب ديگری ارتباط برقرار كنند .

 آنها می دانند كه اينهمه در سنين ميانسالی بسيار دشوار و تقريبا ناممكن خواهد بود. پس ترجيح می دهند در مملكت آخوندی بمانند و با دشواريها كنار بيايند . بخشی ديگر از اينان از آنجا كه دچار نوعی حس ناسيوناليستی كاذب هستند ، كه به گمان من بيشتر به حس خود كم بينی در برابر جوامع پيشرفته ی غربی مربوط می شود ، خروج از كشور را نوعی خيانت به آرمانهای ملی تلقی می كنند . برخی بدين واقفند كه در خارج از ايران به احتمال قوی تخواهند توانست از راه حرفه شان زندگی كنند و احيانا ناچار خواهند بود به مشاغل ديگری روی بياورند تا بتوانند گذران زندگی كنند.

 و سرانجام اينكه بسياری از اين دوستان كه تا اوايل انقلاب جزو انسانهای مدرن محسوب می شدند ، در طول اين بيست و دو سال بدون اينكه بدانند يا اينكه به قصد بخواهند ، تحت تاثير پروپاگاندای كاذب حكومت اسلامی و تاكيد بر اخلاق گرايی كاذبی كه زندگی دوگانه بيرونی ، اندرونی را می طلبد ، به اين دوگانگی عادت كرده اند و حتی برخی از آنان در تاييد اصل بازگشت به خويشتن به تبليغ سنتهای دست و پاگير و يا حتی تمايلات مذهبی روی آورده اند . برخی نيز ترجيح می دهند در تبعيد وطنی بمانند تا اينكه تبعيدی كشور بيگانه باشند .

 مطمئنا دلايل بسيار ديگری نيز وجود دارد كه شايد در اين نوشته از قلم افتاده باشد . اما قصد اين نوشته رسيدن به اين نكته است كه منقدان مهاجرين ، خود بنوعی با موضوع مهاجرت در گير هستند . اما اين دوستان برای توجيه و اثبات حقانيت خويش در عزم به ماندن ، ترجيح می دهند مثلا بالا بودن ميزان طلاق را در ميان ايرانيان مهاجر به نقد بكشند و دليل آن را بی بند و باری جوامع غربی و تاثير آن بر زندگی ايرانيان بدانند ، تا اينكه بدين بپردازند كه چگونه است كه در داخل كشور كه ارزشهای بقول آنها اصيل هنوز پابرجاست ، آمار طلاق و خودكشی اينچنين بالاست .

 يا اينكه اين مهر و عاطفه ی كاذب ايرانی كه از آن سخن می رود ، چگونه است كه در ايران امروز ، در اثر فشارهای اقتصادی و اجتماعی به جنگ خويشاوندان با يكديگر بر سر ميراث باقيمانده از پدر مرحومی يا به كلاهبرداريهای مالی نزديكترين خويشاوندان منتهی شده است.

 در مثالهايی كه در بالا آورديم ، قصد بهيچوجه بازگرداندن اتهامات به متهم كننده نبود ، بلكه اشاره ای بود به چگونگی فرار روشنفكری امروز از پرداختن به علل نابسامانيها . علت مهم اين فرار شايد همان وجود سانسور و مميزی باشد . علت ديگر اما نوعی خود سانسوری است كه حاصل ٢٢ سال شستشوی مغزی است و نتيجه اش اكتفا به ماندن در مرز نقد آنچه در نقد آن مجازيم (ايرانيان خارج از كشور) و دوری گزيدن از نقد آنچه بايد نقد شود (حكومت اسلامی در كليتش). لازم به تذكر است كه اين نوشته بهيچوجه قصد عموميت بخشيدن اين علل به تمامی روشنفكران مانده در ايران را ندارد ، بلكه تنها به گوشه هايی از يك معضل پيچيده می پردازد .

 تبعيد به خودی خود مقدس نيست ، چرا كه تبعيدی بسيار سخت می زيد ، چشم به ميهن از دست رفته اش دارد ، آرزويش كنده شدن شر جهل و عقب ماندگی اسلامگرايی كاذب از سر آن مملكت است ، زندگی مادی و معنويش ايده آل نيست ، جای شكنجه و تحقير بر بدن و بر روح دارد، زخمی است و از اينرو نيش می زند ، هم استاد دانشگاه دارد و هم نويسنده ای كه بناچار تاكسی ران شده است ، بد اخلاق است و پرخاشگر ، شايد گاه به خودكشی بينديشد ، مخاطبش از دستش رفته ، با روزمرگی در نبردی ست هر روزه ، از سايه ی خود می ترسد ، چون سالها قدم به قدم تعقيب شده ، بدبين است ، يكپارچه نيست و بزرگترين آرزويش پايان دوران تبعيد است و بازگشت به ميهن .

 زندگی در كشورهای اروپايی اما جوانب مثبتی نيز برای تبعيدی دارد . اينجاست كه بايد ادعاهای روشنفكرانه و مدرنيستی خود را به محك آزمايش بگذارد ، كه حرف باد هواست و عمل زندگی . زيستن آنچه ادعا می كنيم ، كاريست بس دشوار و تبعيدی بسيار می تواند بياموزد كه در جامعه ی قانونمدار چگونه است كه در برابر حقوقی كه انسان دارد ، وظايفی نيز دارد . آزادی چيست و مرزهايش كجاست و امكان آموختن ، دانستن ، بيشتر دانستن . ديدن ، بيشتر ديدن .

 آنچه مسلم است اينكه مهر ننگ وجود تبعيد ، نه بر پيشانی انسان تبعيدی كه بر برگ برگ تاريخچه ی ننگين حكومتی خواهد بود كه بيش از سه ميليون انسان را آواره كرد، هزاران هزار را اعدام كرد ، هزاران هزار را در جنگی بی معنی به جوخه ی مرگ سپرد و ميليونها انسان را به تبعيد در سرزمين خويش واداشت .

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET