مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

مدرنيته ی ايرانی يا بلاتكليفی ملی !

(چاپ شده در تلاش، هامبورگ، ٢٠٠٢)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

 بحث سنت و مدرنيته در سالهای اخير بيش از پيش در ميان روشنفكران و نظريه پردازان سياسی ما رايج شده است . پرداختن به اين موضوع بدلايل متعددی از جمله راهيابی رسيدن به ايرانی آزاد بسيار مهم و ضروری است . اما از آنجا كه من پس از تجربه ی انقلاب ٥٧ نسبت به هر بحثی كه بطور ناگهانی شكل عمومی پيدا كند و برای همه به يكسان حياتی شود و حتی واژگانی كه در اين بحثها استفاده می شود ، يكسان شود، كمی بدبين شده ام ، در اين نوشته تلاش خواهم كرد تا با نگاهی به ناگفته های لابلای سطور ، بحث را نه از ديدگاه فلسفی ، بلكه در جنبه ی سياسی و عملی آن برای جامعه ی ايران باز كنم .

 يكی از اركان اصلی تفكر مدرن باور به اصالت فرد است . يعنی باور به اين اصل كه هر انسانی در فرديت و يگانگی خود قابل احترام است . در چنين باوری انسان بعنوان عامل عمل ، موجودی خودمختار، خردمند، تاريخ ساز و ترقی بخش برسميت شناخته می شود. پس تشخيص سره از ناسره در چنين تفكری با فرد است . برای رسيدن به چنين باوری پيش از هر چيز می بايست به اصالت عقل معتقد بود . يعنی به قدرت تعقل بشر اعتماد داشت و بر اين باور بود كه چيزی فراتر از عقل انسان در تعيين سرنوشت او نمی تواند مداخله كند. بر اين مبناست كه زمان ( از آنجاكه گذراست) اصالت پيدا می كند و پيشرفتهای تكنولوژيك و علوم و فنون ممكن می شود . در اين صورت است كه جامعه ی متشكل از افراد از سكون و ثبات به حركت و تغيير روی می كند و در نتيجه ترقی می كند. درشكل سياسی نيز اين باور منجر به بوجود آمدن نهادهای دمكراتيك می شود ، چرا كه تنها يك حقيقت مطلق وجود ندارد و هر فردی يا گروهی می تواند بر اساس تعريفی كه از حقيقت دارد ، باور خود را بيان كند .

 به عبارت ديگر حقيقت فردی در برابر حقيقت جمعی يا دولتی حق حيات دارد و در مراحلی ممكن است كه فرد محق باشد و جمع اشتباه كند. اين تعريف اجتماعی از فرد در برابر تعريف سنت قرار می گيرد كه اصالت را نه به فرد ، بلكه به نيرويی فراتر از انسان ، خارج از قدرت درك انسان و در نتيجه بی تغير و مطلق ، يعنی خدا نسبت می دهد. در تفكر سنتی ، انسان بنده ی آن قدرت مطلق است . پس اين دنيای فانی بی ارزش محسوب می شود و نهايت خواسته ی انسان پيوستن به معبود آسمانی است. در اينجاست كه فرد و فرديت كه نيروی عقل و اراده ی انسان را مبدا قرار می دهد، بيمعنا تلقی می شود و تنها ما يا يك قوم يا يك قبيله كه همه بندگان او ( خدا) ييم فرمانبرداران فرمان او می شويم . حاصل اين تفكر نوعی از بی عملی و سكون می شود و عدم كنجكاوی در كشف راز جهان و طبيعت. چرا كه شناخت مطلق تنها از آن آسمان است .

 نتيجه چيست ؟ در جامعه ای كه ارزش فرد گرامی داشته نمی شود ، حفظ هويت فردی و اصولا تحقق فرديت، كاری ست بس دشوار و كسانی كه احيانا در حفظ فرديت خود تلاش كنند ، به حاشيه رانده می شوند . در جايی كه هويت فردی نفی شود ، رسيدن به هويت جمعی غيرممكن است.

 افراد تنها زمانيكه حس كنند كه قانونی وجود دارد كه آنها را در فرديتشان محترم می شمارد و به حساب می آورد است كه به جامعه احساس تعلق می كنند و با عالم اطراف به يك يگانگی می رسند. در غير اينصورت هويت ملی كه از آن سخن می رود، تنها شكل مجازی پيدا می كند. در ظاهر به سرزمينمان مغروريم ، اما در باطن می دانيم كه دليلی برای اين غرور وجود ندارد. در نتيجه اعتماد به نفسمان را از دست می دهيم و سرگردان می شويم. دوشخصيتی می شويم . دوگانه می شويم . همچنان كه هستيم.

 در چنين جامعه ای انسانها بصورت يك توده ی بی هويت و بيشكل در می آيند كه تعريفی از حقوق خود ندارند. توده ی بی هويت بی شكلی كه در جستجوی يك ناجی ست . يك ناجی كه در اين دنيا ، آن قدرت مطلقه ی آسمانی را نمايندگی كند ، بجای او فكر كند و برای او تصميم بگيرد. پس بر عكس تفكر مدرن كه بر مبنای باور به عقلانيت انسان استوار است ، مبدا تفكر سنتی كاملا غير عقلانی است .

 در مدرنيته از آنجا كه عقل انسان و اصالت فرد برسميت شناخته می شود، مسئوليت فرد نيز بهمان اندازه حائز اهميت است . يعنی بهای استقلال فكری و عملی اين است كه مسئوليت انديشه و روش خود را در جامعه بپذيريم ، در حاليكه در جامعه ی سنتی مسئوليت فرد در روابط قبيله ای حل می شود و يا بر عهده ی نماينده ی خدا بر روی زمين گذاشته می شود. مهمترين وظيفه ی انسان مدرن در جامعه ی مدرن قبول مسئوليت در برابر قانون است. چرا كه قانون برای كل جامعه وضع شده و متضمن آزادی افراد جامعه است. آزادی در جامعه ی مدرن همانا حوزه ی حفاظت حقوق فرد است و حدود آن در جايی تعيين شده كه حقوق و آزاديهای ديگری يا ديگران آغاز می شود. پس آزادی و فرديت لازم و ملزوم يكديگرند و قانون حافظ آنهاست. در اينجاست كه مقوله ی برابری و برخورداری از حقوق برابر در مقابل قانون مطرح می شود . بعبارت ديگر در جامعه ی مدرن تمام افراد يك ملت در برابر قانون از حقوق برابر برخوردارند .

 لازم به تذكر است كه هر چند تعريف بالا انعكاس خود را تا حدود زيادی در قوانين وضع شده در جوامع اروپايی يافت ، اما در اثر گذشت زمان روشن شد كه نكات بسياری در اين تعريف كلی از قلم افتاده و مسايل متعددی ناديده گرفته شده كه با كم كم و در اثر فشار از پايين تا حدودی به قوانين اين كشورها اضافه شده است ، اما پروژه ی مدرنيته در اين جوامع نيز هنوز پروژه ای ناتمام است و با توجه به تغييرات آينده در ساختار جوامع بشری همچنان نا تمام خواهد ماند . اصولا باور به مدرنيته يعنی باور به نسبی بودن و اينكه حتی خود مدرنيته نيز تمام حقيقت را نمايندگی نمی كند.

 با اينهمه تفكر پست مدرن كه در حقيقت از زاويه ی انتقادی به برخی نارسايی های مدرنيته می پردازد ، نه به مثابه يك آلترتانيو در برابر مدرنيته ، بلكه بعنوان منقد برخی پيامدهای پروژه ی مدرنيته فهميده می شود. اما بايد بر اين نكته تاكيد كرد كه پست مدرنيسم تنها در جوامع مدرن و جوامعی كه پروژه ی مدرنيته در آنها تحقق عملی پيدا كرده است معنا و مفهوم پيدا می كند. برخی ازصاحبنظران ايرانی متمايل به بخش مذهبی كه فی الواقع از تحقق يافتن احتمالی پروژه ی مدرنيته در ايران وحشت دارند و آن را تهديدی برای باورهای سنتی و اخلاقی تلقی می كنند، با توسل به نظريه ی پست مدرن تلاش می كنند تا خود مدرنيته را پروژه ای ناموجه جلوه دهند ، بدون در نظر گرفتن اين اصل كه در جامعه ای مانند ايران كه صحبت از پايمال شدن ابتدايی ترين حقوق انسانهاست و چارچوبهای تا ريشه سنتی هيچگونه تحولی را ممكن نمی سازد، صحبت و حمايت از پست مدرنيته امری كاملا بی پايه است . بعبارت ديگر اين گروه برای ترساندن مردم از مدرنيته كه در شكل سياسی خود به تحقق دمكراسی منجر خواهد شد، اين باور را تبليغ می كنند كه مدرنيته به بن بست رسيده است ، پس توسل به آن بعنوان يك الگوی اجتماعی كاری نادرست است! اين گروه در نظر نمی گيرد كه در جامعه ای كه هنوز پای به مرحله ی مدرنيته نگذاشته صحبت از پست مدرنيسم تنها بهانه ای است برای متوقف ساختن نياز منطقی جامعه به تحقق مدرنيته و بهانه ای است برای باز گشت به چارچوبهای امن تفكر قبيله ای و يا توجيه استبداد ناشی از مطلق گرايی دينی با ابزار اخلاقگرايی.

 يكی از مواردی كه در نظريه ی پست مدرن مطرح می شود ، اين است كه جوامع مدرن اروپايی آنچنان شيفته ی اين پروژه هستند كه تمايل به نوعی خود مطلق بينی يا خود برتر بينی در برابر جوامع سنتی در آنها هست . آنها از اين نكته نتيجه می گيرند كه مدرنيته بدين ترتيب يكی از اصول خود را يعنی احترام به عقايد و شيوه های گوناگون زندگی ناديده می گيرد . اينجاست كه آنها بحث نسبی گرايی فرهنگی را كه همانا پذيرفتن و احترام به باورهای سنتی و رايج در كشورهای موسوم به جهان سوم ، بدون ارزشگذاری اين ارزشها و ايجاد گفتمان با نمايندگان اين جهان است را مطرح می كنند. اشتباه عظيم نسبی گرايان فرهنگی اروپايی همينجاست كه آغاز می شود ، چرا كه بدين وسيله كشورهای ديكتاتور زده ی جهان سوم عملا از مقوله ی حقوق بشر خارج می شوند و زير پا گذاشتن حقوق اوليه ی انسانها در اين كشورها ناديده گرفته يا بعنوان باورهای ملی و فرهنگی اين كشورها توجيه می شود . از سوی ديگر اين نظريه بنوعی منجر به حمايت از طيفهای عقب مانده ی حاكم بر اين جوامع و تقويت آنها و حتی سوء استفاده ی سنت گرايان و طرفداران حكومت مذهبی از اين گرايش بنفع خواسته های انحصار طلبانه ی خود می شود. بعبارت ديگر پست مدرنهای اروپايی از اين اصل حركت می كنند كه قدرتمداران حاكم بر اين كشورها نمايندگان تفكر اكثريت مردم هستند و حتی اگر به گفتمان فرهنگيشان يك پيشوند انتقادی نيز اضافه كنند ، كه می كنند ، باز از اصل پذيرفتن و احترام به چارچوبهای موجود در اين كشورها حركت می كنند.

 باز گرديم به مدرنيته . به گمان من و با توجه به تعاريف موجود از مدرنيته، جامعه ی ايران راهی جز پای گذاشتن به مسير مدرنيته و پيش از آن فرا رفتن و شكستن مرزهای موجود در حكومت اسلامی را ندارد. چرا كه تنها در اين صورت است كه تحقق دمكراسی در ايران ممكن خواهد شد . جامعه ی مدرن ، جامعه ای است كه رو به سوی جلو دارد و در اين مسير امكان شركت طيفهای وسيعی را در مسير اين حركت و پيشرفت اجتماعی فراهم می سازد و امكان وضع قوانينی را فراهم می سازد كه طبق آن همه ی آحاد ملت در برابر قانون و صرف نظر از تعلق مذهبی ، نژادی ، قومی ، جنسيتی ... در وضعيتی برابر قرار می گيرند. بخصوص برای جامعه ای چون ايران كه از مليتها و زبانها و تعلقات قومی مختلف تشكيل شده است ، تنها راه برای زندگی صلح آميز انسانها در كنار يكديگر ، باور به مدرنيته خواهد بود. با اينهمه ساختن يك آرمانشهر از جامعه ی مدرن و دمكراتيك نيز درست نيست. بايد بر اين اصل واقف بود كه در جامعه ی مدرن الزاما تمامی قوانين بی اشكال نخواهند بود . اما همينكه جامعه ی مدرن بر لزوم تشكيل نهادهای مردمی و اجتماعی (در كنار احزاب سياسی و بطور مستقل از آنها) وظيفه شان يادآوری نقض يا نقصهای احتمالی موجود در قوانين و دفاع از حقوق طيفهای اجتماعی گوناگون است ، صحه می گذارد و از اين نهادها حمايت می كند، يك اصل غير قابل انكار و مهم در تحقق دمكراسی است.

 برای مثال مسئله ی زن و حقوق زنان ، معمايی است كه هنوز كاملا حل نشده است. از آنجكه در تفكر نظريه پردازان مدرنيته مسئله ی زن جايی نداشته است ، در متون آنها كمتر اشاره شده است. يكی از دلايل اين معما اين است كه بر اساس تعريف مدرنيته از مبدا تفكر مدرن ، يعنی عقلانيت ، تعريف موجود از نقش زن ، تعريفی ناقص و يكسونگرانه باقی ماند. چرا كه در تفكر روشنگران غربی نيز عقلانيت ، حيطه ای كاملا مردانه به حساب می آمد و زنان را بدان كاری نبود. زنان تنها در نقش مادرانه و حس گرای خويش تعريف می شدند و بهمين دليل موضوع فرديت ، حقوق فردی و اجتماعی آنها در جوامع مدرن نيز ناديده گرفته می شد . بعبارت ديگر همانطور كه مسيحيت در قرون وسطا ، زنان را موجوداتی منفعل در عرصه ی اجتماعی می ديد و وظايف آنها را تنها در چارچوب خانواده و نقش مادرانه برسميت می شناخت، نظريه پردازان مدرنيته نيز نقش بالقوه ی او را در تعيين سرنوشت جامعه ناديده گرفتند و با وجود نگاه منقدانه شان به نقش كليسا و مذهب در حيات اجتماعی جوامع ، در مورد مسئله ی زن ، آنها را به نقش مقتدرانه و تعيين كننده ای كه مذهب برای خود قائل بود ، كاری نبود. دليل ديگر اينكه ، بگمان اين نظريه پردازان منظور از حقوق برابر افراد در مقابل قانون ، زنان نيز هستند و مساينئله نيازی به پرداخت جداگانه از ساير مقولات ندارد. با اينهمه اين خود زنان بودند كه در گذشته ای نه چندان دور به خيابانها آمدند و خواستار حق انسانی خود در سرنوشت اجتماعی شان و برسميت شناختن فرديتشان شدند و قانونگذاران را به تصحيح قوانين مدنی واداركردند . (سقط جنين ، حقوق برابر در مقابل كار برابر، برسميت شناختن تجاوز در زناشويی بعنوان جرم ... ) اين خود زنان بودند كه در كليه ی عرصه های اجتماعی و تكنولوژيك حضور و توانايی های خود را به جوامع تحميل كردند . با اينهمه زنان حتی در اين جوامع نيز هنوز به حقوق كامل فردی و اجتماعی خود دست نيافته اند و حضور زنان در بالاترين مقامات دولتی و قضايی هنوز امری عادی به حساب نمی آيد. اين مثال نشان داد كه مسئله ی زنان كمی پيچيده تر از آنچه بنظرمی آيد است و با برقراری احتمالی دمكراسی ، زنان خواه نا خواه به كليه ی حقوق خود دست پيدا نمی كنند و بهمين دليل وجود تشكلهای مستقل زنان ، حتای در جوامع دمكراتيك نيز ضروری و غير قابل انكار است. بخصوص در جامعه ی ايران هم اسلام و هم طرح موضوع اخلاق توسط غير مذهبيون حكايت از تمايل شديد اين طيفها به كنترل زنان به بهانه ی حفظ ارزشهای اخلاقی دارد ، ضرورت چنين تشكلهايی چند برابر می شود.

 با در نظر گرفتن تعريف بالا از مدرنيته ، در قسمت بعدی اين نوشته خواهم كوشيد تا با نگاهی به برخورد روشنفكران ايرانی با اين پديده ، به تحليلی از موقعيت نظری كنونی روشنفكری ايران بپردازم.

 همانطور كه می دانيم اولين جرقه های جدی مدرنيته در جنبش مشروطه زده شد و بانيان آن آندسته از روشنفكران غير مذهبی و لائيك ايرانی بودند كه پس از آشنايی با تمدن غرب و تجدد غربی بر آن شدند تا با طرح خواسته هايی نظير "قانونمداری" ، تماميت ارضی و آزادی پيشزمينه های مدرنيته را در ايران ايجاد كنند. تاثيری را كه جنبش مشروطه بر روند جامعه و بر افكار ايرانيان گذاشت ، نمی توان ناديده گرفت . اما بايد به اين نكته ی مهم توجه كرد كه مشروطه خواهان در واقع خواهان تغييرات در چارچوب حكومتی بودند كه تا ريشه در مناسبات عقب مانده ی اقتصادی و سياسی گرفتار بود. از سوی ديگر نيز مشروعه خواهان و مذهبيون در برابر خواسته های تجدد طلبانه ی مشروطه خواهان قد علم كرده بودند كه به گمان من هنوز كه هنوز است به نقش مخرب و ارتجاعی اين دسته كه فی الواقع زمينه سازان اسلامی شدن انقلاب ٥٧ بودند ، كم اشاره می شود. نكته ای كه برای من مبهم است اين است كه چرا امروز نيز بسياری از صاحبنظران سياسی ما به جای اينكه به نقد جدی و اساسی اين دسته بپردازند كه ٢٣ سال است نمايندگانشان دارند بر سرزمينمان حكومت می كنند ، به سبك روشنفكران مذهبی كه با توسل به پست مدرنيسم سعی در توجيه و مشروعيت بخشيدن به ايدئولوژی خود و باورهايشان دارند ، مرتب در حال نقد ماركسيسم هستند كه هرگز بعنوان يك آلترناتيو جدی شانسی در كشوری مثل ايران نداشته و نخواهد داشت و همچنين هرگز دارای قدرت سياسی نبوده است. البته منظور اين نيست كه ماركسيسم را نبايد نقد كرد و يا اينكه اين واقعيت را كه بخش قابل توجهی از روشنفكران ايرانی به ماركسيسم گرايش داشته اند می توان ناديده گرفت.

 اما آن جريان اصلی كه در حال تكتازی است ، روشنفكران سابقا دولتی امروز نيمه دولتی يا بخشا غير دولتی هستند كه با استفاده از موضع خودی بودن خويش مدعی پايه گزاری نظريه ی مدرنيته ی بر پايه ی سنت هستند و در پس آن شكل بی خطر تری از حكومت مذهبی را (البته بدون دخالت مستقيم مذهب )پيشنهاد می كنند ، منتها در چارچوب همين حكومت موجود. يعنی آنها نقش خود را با نقش مشروطه خواهان مقايسه می كنند و در اين مقايسه به خود مشروعيت می بخشند ، در حاليكه روشنفكران لائيك ما كه امكانات آنها را در ترويج انديشه شان ندارند ، در اين سالها خود را پشت سر اينان قرار دادند و گاه بنظر می آيكه اصلا حرفی فراتر از حرف و خواسته های روشنفكران مذهبی برای گفتن ندارند .

 كما اينكه بسياری از روشنفكران ايرانی ، حتی آن بخش كه به جدايی دين از دولت معتقد است ، از يكسو موقعيت خود را با روشنگران غربی مقايسه می كند كه خواهان اصلاحات اساسی در نقش كليسا و محدود شدن نقش آن در عرصه ی سياست بودند و از سوی ديگر از مدرنيته ی بر پايه ی سنت سخن می گويند و آن را اينگونه تعريف می كنند:

...  انديشه های مدرن يا فلسفه ی آزادی ما را به نسبيت نمی برد، زيرا ما اگر متكی بر سنتها باشيم، ارزشهای ثابتی وجود دارد كه آن ارزشها را ما زير سوال نمی بريم يا نبايد ببريم. آنجا ديگر نبايد بحث علمی كرد، بايد بحث ارزشی كرد... بحث اعتقادات نيز به همينجا برمی گردد. اعتقادات نيز همانند سنتهاست. شما به سنتها عمل می كنيد و دليلش را هم نمی دانيد، اما نمی توانيد بگوييد عقلانيتی در آنها نيست. شايد شما عقلانيتش را درك نمی كنيد...(موسی غنی نژاد در گفتگو با اكبر گنجی)

 خطری كه در پس اين نوع اظهار نظرها در اين است كه اين گروه از يكسو خود را خواهان برقراری مدرنيته می داند ، اما از سوی ديگر تعريفی كه از مدرنيته و به بهانه ی تطبيق آن با شرايط خاص ايران و اجتناب از غرب زدگی ارائه می دهد، عملا يكی از پايه های اصولی تفكر مدرن يعنی اصالت عقل و خردگرايی را با تكيه بر اعتقادات مذهبی رد می كند.

 از سوی ديگر نمايندگان فكری روشنفكری لائيك نيز با تكيه بر اينكه برقراری مدرنيته در ايران تنها با توسل به يك مدل ايرانی و با در نظر گرفتن شرايط خاص ايران ممكن است و باز با مكروه شمردن غرب زدگی عملا مسئله را در اين ابهام نگاه می دارند كه پس اين مدل ايرانی چيست و چه مشخصاتی بايد داشته باشد. اصلا تفاوت آنها با روشنفكران مذهبی در كجاست و مفهوم لائيسيته برای آنها چيست. نقش مذهب را در جامعه ی مدرن چگونه ارزيابی می كنند . آيا تنها بيان اين نكته كه مذهب مسئله ی شخصی افراد است و قابل احترام ، پاسخ مسئله را داده اند؟

 مدرنيته بعنوان يك انديشه ريشه در تفكر و در فلسفه ی غرب دارد. پس اگر می خواهند غربزده نباشند ، چرا بر مبنای فلسفه ی شرق و با توجه به اخلاقگرايی شرقيان يك اصول و مبانی ديگری را با استفاده از واژگان ديگر پايه نمی نهند؟

 ايراد آنها به آقای خاتمی كه می گويد مقوله ی حقوق بشر را ايرانيان بر اساس تعاريف جامعه ی خود و با در نظر گرفتن اعتقادات مردم تعريف می كنند و نتيجه اش زير پا گذاشتن حقوق بشر تحت عنوان حقوق بشر اسلامی است ، چيست؟

 براستی مگر ممكن است كه در كشوری كه مردمش آرزوی رسيدن به يك نظام دمكراتيك ، يعنی نظامی كه بر اين پايه استوار است كه انسانها در گوناگونی خود قابل احترامند را در سر می پرورانند ، اكثريت ( در اينجا منظور روشنفكران است) به يك شكل تغيير كند ، يك نوع حرف بزند و يك واژه را كشف كند يا به دور بيندازد ؟ شايد پاسخ اين سوال اين باشد كه اين يك مكانيسم اجتماعی يا جمعی در جوامع تحت فشار و فاقد دمكراسی است و نوعی تلاش برای رسيدن به يك پاسخ جمعی به اين فشارها. اما آيا اين پاسخ می تواند قانع كننده باشد؟ اصولا آيا نخبگان فكری ما بر اساس فرديتشان صاحب يك دستور زبان غير قابل تعويض با واژگان ديگری يا ديگران شده اند؟ آيا پروسه ی تكاملی پريروز و پر رنگ و كم رنگ بودن موضوعات ديروز جای خود را به چالش و استحاله امروز نداده است؟

 برخوردهای محتاطانه ، تاكيدهای گاه هيستريك و چند باره براينكه سكولاريته بمعنای بی دينی و آزادی مترادف با بی بند و باری نيست و بسياری مثالهای ديگر باعث شده تا تعاريفی كه از مدرنيته داده می شود، تعاريفی اخته شده ، مبهم و ضد و نقيض بنظر بيايد . نتيجه اين شده كه بسياری از نخبگان ما ، حتی آنها كه می پذيرند كه اصل مدرنيته از جوامع غربی می آيد ، از يكسو متفق القول بر اين باورند كه الگوی غرب الگوی مناسبی برای ما شرقيان نيست و ما بايد بر اساس شرايط خاص اقتصادی و سياسی كشورمان به تعريف جديدی از دمكراسی برسيم ، اما از سوی ديگر منبع اصلی تمام اطلاعاتشان و تعريف لغوی و تاريخی كه از مدرنيته ارائه می دهند ، كاملا غربی است .

 حتی روشنفكران مذهبی نيز كه بيش از گروههای ديگر بر ضرورت غير غربی بودن مدل ايرانی مدرنيته تاكيد دارند ، وضعيت فعلی خود را با كليسا و حاكميت آن در قرون وسطی كه منجر به رنسانس و رفرم در ساختار و محدود شدن نقش كليسا در جوامع غربی شد ، مقايسه می كنند و بدين ترتيب نمايندگان خود را در كنار روشنگران غربی قرار می دهند . عجيب تر اينكه بسياری از روشنفكران سكولار ما بجای نمايندگی تفكر خود و تلاش در اثبات نظری باورهايشان با تاكيد بر ريشه دار بودن پايه ی باورهای مذهبی در مردم ما بر همين تعريف صحه می گذارند و فعلا كار خود و رسيدگی به وظايفشان را در عمل تعطيل كرده اند و چشم به دهان روشنفكران مذهبی دوخته اند ، بدون اينكه در نظر بگيرند كه دمكراسی يعنی اينكه هر فرد يا گروهی صرف نظر از اينكه در اكثريت قرار دارد يا در اقليت ، حرف خود را بزند ، نه حرف ديگری را!

 اما نه. اكثريت روشنفكران ما با ارائه ی يك تحليل پوپوليستی از جامعه ی مدنی ، رای اكثريت را درست خواندند و دوم خرداد را نقطه عطفی در تاريخ مبارزات مردم ايران تلقی كردند ، بدون اشاره به اينكه در هيچ جامعه ی دمكراتيكی ٨٠ درصد مردم در انتخابات شركت نمی كنند. رای دادن ٨٠ درصد از مردم به يكی از جناحهای حكومت اسلامی به گمان من يك اشتباه بود كه نتايجش را ملت ما امروز و پس از شركت در دوانتخابات دارد می بيند. پيش بينی اينكه دل بستن به آقای خاتمی هيچ كمكی به حل مسايل جامعه ی ما نمی كند ، برای كسی كه قدرت تحليل و آگاهی تاريخی دارد ، كار صعبی بنظر نمی رسيد و معمايی نبود . آيا واقعا بر اين باور بودند كه خاتمی ولايت فقيه را نمی خواهد ؟ آيا گمان می كردند كه او ايران را بسوی دمكراسی خواهد برد؟ آيا هنوز بدين نتيجه نرسيده اند كه تئوری استحاله ی حكومت از درون ، يك دلخوشی بيش نيست و هر دو جناح رژيم ، به محض اينكه كليت آن را در خطر می بينند ، در كنار يكديگر قرار می گيرند و در مقابل مردم می ايستند؟ آيا روشنفكران ما صداقت لازم را در بيان انديشه دارند؟ پس چرابسياری از آنان كه مردم را به شركت در انتخابات تشويق می كردند ، امروز در حاليكه زمان بسيار كوتاهی از انتخابات می گذرد ، حرفشان را عوض كرده اند بدون اينكه كوچكترين لزومی ببينند كه به اشتباهات جدی نظری و عملی خود در سالهای اخير و تكرار تجربه ی انقلاب ٥٧ ، اعتراف كنند؟

 عدم شركت چنين در صد بالايی از رای دهندگان در انتخابات می توانست به ساقط شدن اين حكومت منجر شود . روشنفكران ما چه كردند؟ بخش قابل توجهی از آنها از شركت مردم در انتخابات استقبال كردند و بخشا خود نيز به پای صندوق رای رفتند. آيا خواسته ی واقعی آنها برقراری دمكراسی در ايران است؟ مگر نه اينكه بقای حكومتهای ديكتاتوری علاوه بر دستگاه خشونت ، به ميزان همكاری يا عدم همكاری اپوزيسيون آنها نيز بستگی دارد؟

 در يك كلام ، راه درازی در پيش است تا روزی كه شاهد يك جامعه ی چند صدايی و پلوراليستی باشيم. هنوز كه هنوز است نخبگان فكری ما بجای نشان دادن جسارت و شهامت در تحليل عقلانی اوضاع ، با محافظه كاری تمام از يك شاخه به شاخه ی ديگر می پرند و هر تلاشی را برای ارائه دادن تعاريف روشن از واژه ها و خواسته هايشان از ملت ايران دريغ می كنند. خط و مرزها ميان گرايشها و انديشه ها مخدوش است و اخلاقگرايی كاذب روشنفكران و هراسشان از قرار گرفتن در موضع اقليت ، مانع فرا رفتن از چارچوبها و شهامت در بزير سوال بردن ارزشهای ديكته شده توسط نگاه سنتی است. با اينهمه آنچه مسلم است اينكه برای رسيدن به پيش شرطهای مدرنيته ، يعنی حكومت قانون ، آزادی احزاب كه آنها را به قبول مسئوليت در برابر حرفها و عملشان وا می دارد و آزادی افراد جامعه در بيان عقايد شان با وجود حكومت جمهوری اسلامی غير ممكن است .

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET