مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

اصلاح طلبی دينی ، روشنفكری اصلاح طلب ، سانسور انديشه

و چند معضل ديگر

(سايت های گويا، اخبار روز، ديدگاه و نشريات نيمروز و شهروند ٢٠٠٢ )

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

 جامعه ای كه ادعای گرايش به ترقی دارد، بايد با دلسوزی و مراقبت تمام نگران وضع فرهنگی خود باشد. ترقی بمعنای ساده آن اين است كه تحول مطلوب در جامعه ايجاد شود. اين تحول بايد قبل از هر چيز ناظر به روح و فكر جامعه باشد، وگرنه ، اگر كسی با همان روحيه كه در گذشته دنبال قاطر می دويد ، اكنون پشت بنز بنشيند ، و با همان روحيه كه پشت بنز می نشيند ، فردا بخواهد هواپيمای جت براند، اين درجا زدن است ، نه تحول، حتی سير قهقرايی است...

 ( با فرهنگ و بی فرهنگ ، باستانی پاريزی، ١٣٦٩)

 نياز به تحول

 امروز كه دوازده سال از تاريخ نوشته ی باستانی پاريزی (با فرهنگ و بی فرهنگ) می گذرد ، شايد نقل قول بالا كمی كهنه بنظر بيايد ، چرا كه اعتقاد عمومی بر اين است كه در جامعه ی ايران تحول رخ داده و سمت و سوی اين تحول همانا گرايش به ترقی برقراری دمكراسی در ايران است . واقعيت اين است كه حكومت اسلامی عليرغم در دست داشتن كليه ی ابزار سركوب ، از اسلحه و پاسدار و انصار حزب الله گرفته تا دستگاههای تبليغات، از حذف واقعيتهای تاريخی و در نتيجه انقطاع ارتباط نسل امروز ازتجارب و سرنوشت نسل هنوز زنده اما قلع و قمع شده ی ديروز گرفته تا تلاش برای اسلاميزه كردن هر فكر و گفتار و حركتی كه در حال شكل گيری بوده و هست، نتوانست قالبهای كهنه ی گرد گرفته و شكسته ی ايدئولوژيك خود را به ملت ايران تحميل كند. در طول اين بيست و چهار سال، حاكميت مطلقه هر كجا كه فشاری بر ملت آورده، با عكس العمل روبرو شده است. برای مثال حجاب را نتوانست به شكل مطبوع حكومت (چادر و مقنعه) خود را بر زنان تحميل كند و برای همين است كه بيرون گذاشتن موها از روسری و پوشيدن مانتوهای تنگ و رنگی و نپوشيدن جورابهای ضخيم عليرغم حضور مداوم گشتهای ثارالله و دستگيری و فحاشی و تحقير علنی زنان در گذشته ای نه چندان دور، توانست بر چادر سياه پيروز شود. با اينهمه در اين اصل كه حجاب اسلامی ، چه چادر سياه باشد و چه روسری نصفه و رنگی ، شكلی تحميلی از يك قالب فرسوده ی ايدئولوژيك است ، تفاوت عمده ای وجود ندارد. براه انداختن انواع نمايشگاههای مد اسلامی كه برای بسياری از آنها كه از زمان بقدرت رسيدن خاتمی به مبلغين تئوری فضای باز بدل شدند ، نشانه پيشرفت است ، در اصل نشانه ی تلاشی بيهوده برای زيبا جلوه دادن يك پوشش اجباری است و در اين اصل كه پوشش تحميلی هرگز جذاب نخواهد شد ، تغييری بوجود نخواهد آورد . اين مثال در كليه ی عرصه های ديگر نيز قابل تعميم است . مثلا سانسور كتاب كه پيش از خاتمی بسيار عريان و بی پروا انجام می شد ، پس از قرار گرفتن مهاجرانی در مقام وزارت ارشاد شكلی مودبانه پيدا كرد و دريغ و درد كه برخی از نويسندگان نامدارمان نيز در همين دام افتادند و بخاطر اينكه از بركت سر جناب مهاجرانی بجای ٨ داستان ، تنها ٤ داستان شان سانسور می شد ، ممنون و متشكر بودند. اما آيا در اين اصل مورد توافق تمامی معتقدين به دمكراسی و آزادی بيان كه سانسور‌ يعنی اخته كردن انديشه ، يعنی تشويق به نصفه انديشيدن و در نتيجه نينديشيدن ، يعنی تجاوز به حريم آزادی انديشه و بيان ، يعنی نفی اوليه ترين و ابتدايی ترين حق بشر يعنی حق فكر كردن بدون حصار ، تغييری بوجود آمد؟

 در يك كلام ، پيش بينی اينكه در چارچوب حكومتی كه نام جمهوری اسلامی را برای خود برگزيده ، يعنی هر جا به نفعش بود (مثلا در مجامع بين المللی يا در جمع دانشجويان ناراضی)، جمهوريتش را به رخ می كشد و هر جا مناسب ديد اسلاميتش را (در حوزه های علميه و نهادهای رسمی...) ، رسيدن به حتی ابتدايی ترين پيش شرطهای دمكراسی ناممكن است ، كار صعبی نبود. در اينجا طرف صحبت من مشخصا روشنفكران و همه ی آنهاست كه مدعی صلاحيت و صاحب نظری در تحليل و تفسير اوضاع فرهنگی ، اجتماعی و سياسی ايران هستند.

 آری ، تحولی كه در پيش است ، نتيجه ی رسيدن عملی مردم به اين واقعيت است كه در شش سال گذشته تمام تلاش دولتيان مدعی اصلاحات در جهت ارائه ی چهره ای مطبوع و داوطلبانه بوده از هر آنچه زشت و ناپسند و تحميلی است و نه كشيدن خط بطلان بر زشتی. نتيجه ای كه هفت سال پيش بخش اندكی از روشنفكران سكولار ما پيش بينی كردند و برای همين به صفوف شيفتگان جنبش اصلاحات نپيوستند ،اما متاسفانه بخش قابل ملاحظه ای از مدعيان روشنفكری هنوز هم از آن حمايت می كنند.

 

 روشنفكركيست و روشنفكری چيست؟

 

 آرامش دوستدار يكی از اندك انديشمندانی است كه در صدد رسيدن به تعريفی همه جانبه از پديده ای بنام روشنفكری در شكل ايرانی اش بر آمده است . او در نوشته ای تحت عنوان روشنفكری ايران يا هنر نينديشيدن می نويسد : روشنفكر آن كسی می تواند باشد كه روشن بينديشد و فقط اموری را می توان روشن انديشيد كه تيرگی و تاريكيشان را فقط و فقط انديشيدن خواهد زدود. مسلم است آنچه تاريك است و بايد روشن شود و آنچه پنهان است و بايد آشكار گردد، به هر قيمتی در برابر روشنايی و آشكاری مقاومت می كند ، چون روشنی و آشكاری هست اش را نيست می كند ... . بگمان وی در عرصه ی پديده ای بنام روشنفكری در ايران، تاكنون يا تنها به سطح اكتفا شده است . مثلا جهل را عامل عقب ماندگی دانستن ، يكی از نتايج فرعی و دور دست روشنفكری است كه يقينا ميليونها ايرانی نيز امروز بدان واقفند. اگر بنا بود وقوف به اين امور با روشنفكری يكی باشد، ايران كنونی می بايست از روشنفكر لبريز شده باشد. (همانجا)

 بگمان آرامش دوستدار، آنچه تاكنون بطور جدی تعقيب و دنبال نشده است يك خودكاوی و خودنگری است كه بدون در افتادن جدی با تاريخ و فرهنگ خود ممكن نخواهد بود. چنين كاری قطعا دشوارترين است ، چرا كه هم جستجو و پرسيدن می خواهد و هم دانش و دانستن.

 دوستدار دو مقوله را ضد روشنفكری ميداند كه خواهيم ديد خصايلی دقيقا موجود در خود روشنفكری نيز هستند ، يكی دينخويی و ديگری روزمرگی .

 دينخويی با وجود اينكه در اصل از دين می آيد ، يعنی در اصل همان جنبه ی بازمانده يا ناقص الخلقه از رفتار دينی است ، اما با دين به مفهوم متداول آن كاری ندارد . بهمين دليل دينخويی تنها مربوط به دين پرستان نمی شود ، بلكه خصلتی است كه بهمان نسبت در بی دينان نيز می تواند وجود داشته باشد. در يك كلام دينخويی يعنی آن رفتاری كه امور را بدون پرسش و دانش می فهمد. وقتی آدمی در دريافتش از امور نسبت به پرسيدن ودانستن قاطعانه و بی قيد و شرط از بنياد بيگانه باشد، ما او را دينخو می ناميم. دينخو خود را ساحت والای تعبير برای رويدادهای حياتی فردی يا جمعی و ملی قلمداد می كند . اين داعيه از آنجا كه مويد هستی و دارايی وجودی افراد، جامعه و ملت است ، آنقدر مسلم و مقبول می نمايد كه هيچ چيز و هيچ كس معترضش نمی شود.

 بعبارت ديگر ديخويی چيزی نيست جز سر باز زدن از مواجهه با خود ، پرهيز كردن از خودشناسی، ممتنع ساختن رويارويی با ميراث تاريخی ـ فرهنگی و نداشتن دل و جرات فكری برای در افتادن با سازندگان ،پاسداران و شيفتگان آن.

 يكی از نمودهای دينخويی در روشنفكری ايران قديس سازی و مرشد پرستی ريشه دار است و بقول دوستدارگير كار ما در همين است . در اينكه هر قدر مقدسات فكری مان بيشتر بوده كمتر فكر كرده ايم و می كنيم. هيچ ملتی به اندازه ما قديس فكری ندارد، سوای قديسان بی فكرش كه بی شمارند. و تازه اگر داشته باشد هرگز نمی تواند چنين عبد و عبيد آنها شود كه ما شده ايم. اين عبوديت را از كجا آورده ايم؟ از اعماق تاريخمان. از ايران ايرانی آورده ايم تا در ايران اسلامی به اوج خود برسانيم... (آرامش دوستدار در امتناع تفكر در فرهنگ دينی )

 روزمرگی چيست؟ تعريف عمومی دوستدار از روزمرگی همان زندگانی عادی و معمولی است. يعنی آنچه از ماديت و معنويت پايه ی مشترك برای زندگانی يك جامعه است. يعنی شبكه ای كه در حركات و نوسانات كمابيش يكنواخت رشته هايش زيست آدمها را در محيط و جامعه تنظيم می كند و با مكانيسم خود آنها را همخو و هم رفتار می سازد، نسبت به خود و نسبت به امور...

 بعبارت ديگر روال روزمرگی از آنجا كه نتيجه ی تركيبی از عادات و رفتارهای مشترك است ، همگانی و غير فردی و حتی ضد فردی است و حكم ميزانی را داردكه بدان می توان مايه ی همگانيت يا فرديت آدمها را سنجيد.

 در جنبه ی ذهنی و روحی، روزمرگی همانا همسان ديگران ماندن است كه چيزی جز نينديشيدن و فقدان فرديت ما را نمی رساند. روزمرگی آنجا كه پا در عرصه ی فرهنگ بگذارد ، خطرناك می شود. وقتی روال روزمره به انديشيدن دست بزند، مانع رشد شخصيت و مخل تشخص و فرديت می شود. دوستدار مثالی می زدند كه امروز بيش از هر زمان مصداق عملی پيدا كرده است : با روزمرگی فرهنگی آنجا روبرو هستيم كه در دايره حوادث بزرگ و مخرب اين دو دهه كنونی برخی از پيشتازان ميان مايگی و شيادی فكری با خرمردرنديهای عرفانی و شيعی خود جوانان خام و بی تميز ما را به سوابق درخشان فرهنگ پويا ی ايران اسلامی دلگرم می ساختند تا به جنگ پهلوان پنبه ای و در عين حال زرگری شان با غرب معنايی بدهند در حد شعور بسيار متوسط خود و ما خوانندگانشان ...

 بعبارت ديگر روزمرگی ذهنی آدمهای يك جامعه را همسطح می كند يا همسطحی آنان را برملا می سازد خواه آدم بايگان ثبت احوال باشد يا تحصيلكرده دانشگاههای ايرانی يا اروپايی و آمريكايی.... پس صرف متخصص بودن دليل بر ناروزمره بودن نيست.

 بهمين دلايل نيز در جامعه ی ما آسانتر و قطعی تر می توان نخبه شد و از توده بود تا منفرد و ناهمگانی. برای آنكه ما هنگامی نخبه می شويم كه گفته ها و نوشته هايمان به مذاق همگان خوش بيايد، هنگامی كه بتوانيم همگان را بدنبال خود بكشيم تا معلوم شود همه از يك قماشيم، همسنخيم. تفاوت ما با نخبگانمان در انديشيدن نيست ، بلكه در بيشتر دانی آنها و كمتر دانی ماست. اين تفاوت را كه كمی و سطحی است به مرور می توان رفع كرد. اما بهمان نسبت نيز مسلم است كه نه آنها می انديشند و نه ما.

 دوستدار سپس نتيجه می گيرد كه فقط كسی می تواند روشنفكر شود يا چنين ناميده شود كه : در كشمكش با خويشتن و محيطش خود را برغم كليه ی قدرتهای مستولی روزمره از نو بزاياند و پرورش دهد. در اين خودسازی ضدارثی و ضد پيرامونی ، يعنی ضد دينخويی و ضد روزمرگی است كه آدمی می تواند روشنفكر شود.

 بر عكس روشنفكری ما كه بدنبال پايگاه همگانی و عمومی است و بهمين دليل از ديدگاه عمومی حاكم بر جامعه حركت می كند ، هر چند كه اين ديدگاه نادرست ، بی پايه و بی سرانجام باشد ، روشنفكر تنها به بهای از دست دادن اين پايگاه همگانی است كه می تواند خود را از تصورات مستولی و عمومی بپالاياند و به تفرد رسد. تفرد بمعنای خويشتنخواهی و يا ترجيح خود و ارزشهای خود بر ديگران نيست ، بلكه تفرد يافتن ، ساختن و شناختن ارزشهای خويش در برابر ارزشهای همگان پسند ، همه جا گير و همه جا خيز است... روشنفكری را منحصرا در انديشيدن و دانستن آنچه در تاريكی دينخويی نايافته می ماند و در دمدمه روزمرگی می سايد و هرز می رود ، می توان پديد آورد. پس روشنفكر نمی تواند از آبشخور در خدمت اين يا آن مرجع بودن ، از هر نوعش باشد تغذيه شود، بلكه دغدغه اش ، كارش، روشن ساختن تاريكيهايی است كه بر محور و در پناهشان قدرتها و مرجعهای فرهنگی، تاريخی و سياسی می گردند و پايدارند.

 به تعبير دوستدار روشنفكر نه می تواند بدون دخالت در كار خدا، جهان و آدمی ، باصطلاح در كنج دلش به روشنفكری اشتغال ورزد ، نه مجاز است رهبر و پيشوا شود و نه برای ديگران و به جای ديگران بينديشد. در مورد اول خود را از امكان انديشيدن محروم كرده و در مورد دوم گله بانی را با روشنفكری عوضی گرفته و در مورد سوم انديشه را وسيله پيشبرد غرضی ساخته است بر ضد غرضی ديگر.

 

 آخوند زاده ، اصلاح دينی و مقلدين امروزی

 

 ميرزا فتحعلی آخوندزاده نمونه ای از روشنفكری غير دينی است كه به بلای دينخويی دچار بود . بلايی كه همين امروز نيز مثالهای زنده ی ريز ودرشتش را در جامعه مان می بينيم . با اين تفاوت كه او در عين حال نخستين منتقد تاريخی ـ اجتماعی ماست كه با امكانات زمان خود جدا در اين عرصه تحقيق كرده و صداقت و جرات ذهنی داشته و اينها از هيچيك از اين خصائل بويی نبرده اند . آحوند زاده از يكسو اديان را افسانه می داند و اسلام را موجب سيه روزی عرب و نگونبختی ايرانيان ، و از سوی ديگر همين دين را بر اديان ديگر ترجيح می دهد. (آرامش دوستدار، درخششهای تيره، چاپ دوم ، پاريس ،١٩٩٩) .

 اينكه آخوندزاده در نظريه ی اصلاح گرای دينی خود ، نظری به رنسانس مسيحيان اروپايی داشته كه اصلاح دين و تفكيك مطلق يا نسبی آن از ديگر بنيادهای اجتماعی را ممكن ساخته اند ، از اين اشتباه بزرگ می آيد كه برخلاف مسيحيت كه خود را از داشتن هر گونه نسبتی با اسلام مبرا می داند ، و اين هم از نظر تاريخی و فرهنگی درست است و هم از نظر دريافتی كه مسيحيت از خودش دارد، اسلام خود را در منشاء لاهوتی اش به مسيحيت می چسباند ...

 در اين ارتباط دوستدار می گويد ‌مشكل اساسی آخوندزاده كه تا امروز از آن ما باقی مانده مشكل فكری و فرهنگی ست، با اين بنياد مشترك كه ما همچون او گمان می كنيم نه تنها پايه های فرهنگ خود بلكه پايه های فرهنگ اروپايی را نيز می شناسيم ... وی سپس در يك بررسی جامع و ژرف در پروتستانيسم مسيحی ، می شكافد كه چگونه در نگرش از بنياد با نگرش اسلامی غير قابل مقايسه است و اينكه چرا پديده ای بنام پروتستانيسم اسلامی يا اصلاح دينی ناممكن است.

 ... در پندار مسيحی ، خداوند چون بخشنده و به اين معنی دادرس است، با وجود ناسزاواری آدمی گنهكار (مسئله ی گناهكاری وجود آدمی آن چيزی است كه مارتين لوتر را با كليسا در می اندازد) ، و به سبب قاصر بودن او به دادش می رسد. از اينرو دادرسی خدا از بخشندگی اوست و پس نه استحقاقی برای آدمی هست و نه واسطه ای ميان او و خدا. لوتر تيشه به ريشه ی كليسا بعنوان ميانجی بدين گونه می زند كه نشان می دهد اين سمت خود آفريده ی كليسايی از بنياد ناقض بينش مسيحی در مورد گنهكاری آدمی و بخشودگی از جانب خداست ... چنين پديده ای هرگز نمی توانسته و نمی تواند در اسلام بوجود آيد . برای آنكه اسلام در تكوين تاريخی اش نه فقط فاقد سازمان مركزی بوده، بلكه مهمتر از آن بر اساس رابطه ی خودكامه ی خدايش كه رب است با آدمی اش كه عبد است فاقد هر گونه امكانی ست كه معنايی به اين رابطه ی خدا و آدمی بدهد. هر مسيحی اگر هم نداند ، می تواند محمل رابطه ی خدا و آدمی را بر پايه ی بينش دينی خود بيابد. اين رابطه در گناه وجودی او از يكسو و بخشودگی اش به دادرسی الاهی از سوی ديگر است. هر مسلمان ، گر چه نمی داند ، می تواند بكاود و در يابد كه هيچ محملی برای رابطه ی آدمی و خدا در بينش دينی او وجود ندارد، جز از اين سو عبوديت آدمی و از آن سو خودكامگی دست به قاروره ی شهد و شرنگ وعد و وعيد ... (همانجا. ص ١٢٠)

 دوستدار نتيجه می گيرد كه آخوند زاده يكی از نخستين نمايندگان دينخويی است كه به اشتباه الگوی پروتستانيسم بمعنای اصلاح دينی را در واقعه ای از جنبش باطنی می يابد و بر همان اساس عملا حريت عرفانی را به مفهوم آزادی دوره ی نوين اروپايی می گيرد ، در حاليكه معنايی كه واژه ی حريت به سبب پيشينه ی فرهنگی اش نزد ما دارد ، با مفهوم آزادی بمعنای اروپايی آن كاملا مغاير است . مفهوم آزادی و مفهوم فرديت بمعنای اروپايی آن لازم و ملزوم يكديگرند . بنا بر اين تعريف فرديت يعنی متمايز بودن از ديگری در انديشه، روان، كردار و گفتارو آزادی يعنی داشتن امكان برای تحقق اين بعدهای فردی در تقابل با فرديت های ديگر. جامعه ای كه در اين ابعاد نباليده باشد ، جامعه ی گوناگونيهای فردی نيست ، اجتماع آحاد يا اجزای همگونه است. هر قدر فرديت به اين معنا در جامعه ای ناشكفته تر بماند، آزادی در آن جامعه ناممكن تر می شود. بعبارت ديگر فرديت يافتن مستلزم بستگی روحی و جسمی به امور و داشتن رابطه با آنها در آزادی درونی و برونی اين هر دو بعد آدمی ست.

 اما معنای حريت چيست ؟ حريت دقيقا همانا گسستن است از دلبستگی های روحی و جسمی و بنوعی ضد آنها. نفی جسم است و تبليغ پيوستن روح به معبود و معشوقی كه نامهای ديگری از خدايند.

 دوستدار بر اين تناقض در تفكر آخوند زاده يعنی از يكسو قبول نداشتن دين و از سوی ديگر در صدد اصلاح آن بر آمدن انگشت می گذارد و می پرسد : آيا می شود كسی به اصلاح چيزی بپردازد كه از اساس آن را باطل می داند؟ مثلا می شود منكر بنيادی معقول برای جمهوری اسلامی بود ، آنگاه به فكر اصلاح نظام حكومتی و اجتماعی آن افتاد؟ و سپس خود پاسخ می دهد : ... اصلاح دين را بايد به آدم معتقد واگذارد، اوست كه می بايد غم دين خود بخورد و در صدد اصلاح و از اين مجرا احيای آن بر آيد. نمونه ی چنين آدمی ماجراجوی دينی ـ سياسی معروف سيدجمال الدين اسدآبادی بوده كه به منظور تحقق نقشه ی اصلاحات دينی اش از به كار بردن هيچ فنی در تقليب، تحميق و تبليغ فروگذاری نكرده و همه ی عمرش به هر در ممكنی زده تا پرچم وحدت اسلام را بر فراز سرزمينهای آن به اهتزاز در آورد و با مدرنيزه كردن سنگر يگانگی و ايمان اسلام ، هماورد برای غرب بپروراند!

 پژوهش آرامش دوستدار در اين زمينه بسيار مفصل است كه خواننده را برای آشنايی كامل با تحليلهای او به كتاب درخشش های تيره رجوع می دهيم . اما سوالی كه دوستدار در اينجا طرح می كند ، سوال بحث من در قسمت بعدی اين نوشتار نيز هست و بهمين دليل آن را در اينجا می آورم : آخوندزاده حد اكثر می بايست آخرين كس می بود كه خيال خام اصلاح اسلام را در سر می پروراند ، اما اولين كس بوده است . شگفت نيست؟

 

 

 روشنفكران مدعی سكولاريته ، دنباله روی روشنفكران دينی

 

 با وقوف به مثالهای تاريخی شايد جای تعجب نباشد كه چرا بخش عظيمی از روشنفكری سكولار ما بجای توجه به نظرات همان چند انديشمندی كه داريم ، يا لااقل سعی در جستجو ، يافتن ، تحليل ، توضيح و خلاصه، انديشيدن و يافتن پاسخهای ديگر، با دهان باز چشم به اصلاحگران دينی دوخته اند كه حداكثر كاری كه می كنند نشخوار كردن حرفها و نتيجه ی انديشيدن ديگران و يا بزك كردن هزار باره ی چهره ی اسلام سياسی ، تحت عنوان رسيدن به تعاريفی نو از اسلام واقعی است . علت اين است كه ما در سرزمينمان با جريانی بنام روشنفكری در استانداردهای جهانی روبرو نيستيم ، بلكه با كسانی روبروييم كه در بعضی موارد كمی بيشتر از ديگران می دانند و در اكثر موارد بجای تلاش در روشن كردن تاريكيها و ابهامات ، خود بر آن می افزايند . اين سينه چاكان جامعه مدنی و اين شيفتگان دمكراسی كه يا با افتادن در دام يافتن الگويی بومی برای نمود دمكراسی بدنبال توجيه اين هستند كه بدليل اعتقادات و باورهای دينی مردم همين حكومت در صورت رعايت قانون اساسی و محدود كردن اختيارات رهبر ، مدلی مطبوع است و يا اينكه به تبليغ اين گمان مشغول كه با اصلاح دينی كه اصلا اصلاح پذير نيست، ، زمينه های رشد دمكراسی فراهم می شود. اينان نه تعريفی از دمكراسی مورد نظرشان دارند و نه در صدد روشن ساختن منظورشان از آزادی بر آمده اند . نه مدل پيشنهادی برای آينده ی ايران دارند و نه اصلا هيچ تعريفی از علت وجودی خود . آنها اين باور را تبليغ می كنند كه هيچ مدل يا آلترناتيوی در برابر حكومت فعلی وجود ندارد است، چون از فرط تنبلی و راحت طلبی ، از شدت فرصت طلبی و منفعت طلبی هميشه چشم بسوی سهمی از آنچه هست داشته اند ، بدون اينكه لحظه ای بدانچه بايد باشد و اينكه چگونه باشد ، پرداخته باشند و اين يعنی بی هويتی محض كه خود نتيجه ی تمام اين نينديشيدنها است. تا جايی كه برخی شان با دهان باز مانيفست گنجی را می نگرند و نظرات امروز او را كه تكرار گفته ها و نوشته های ديگران است ،كشف جديدترين تئوريهای موجود می انگارند و برخی ديگرشان حتی گنجی را تندرو يا راديكال می خوانند و بدين گونه بيش از پيش بسوی جناح راست می خزند. تكاليف چندين ساله شان در خارج از كشور در همين حد انجام داده اند كه بنام اعتقاد به دمكراسی هر صدايی را كه از همان ‎دوم خرداد و حتی پيش از آن به دروغين بودن و بی معنی بودن و وقت كشی مذهبيون دولتی برای حفظ حكومت اسلامی اشاره داشت ، تحت عنوان راديكال ، برانداز ... ساكت كنند ، برای اينكه اين واقعيت را بپوشانند كه خود آنها رو بروز بيشتر به سمت راست ترين جناحها و نقطه نظرها می روند . به محض اينكه كسی به گذشته های ناپاك و سر تا سر مبهم مدعيان پرچم اصلاحات اشاره كرد ، به گذشته هايی كه به همين چند سال پيش بر می گردند و نه مثلا به چند قرن پيش، گفتند ما را به گذشته ها كاری نيست و معيار آن چيزی است كه امروز می گويند. در پاسخ به اينكه پس بر چه معياری بايد امروز شان را باور كرد ، وقتی تا ديروز كتك زن و اسلحه كش بوده اند و بدتر از آن دوران كتك زنی و اسلحه كشی را از بيوگرافيهايشان حذف كرده اند ، بجای اينكه بصراحت از آن بگويند .در مقابل گذشته ی كتك زنها و بخشا بانيان قتل و شكنجه ی سابق سكوت می كنند و از آنها قهرمان ملی می سازند ، اما زبان معترض و قلم معترض به حاكميت فعلی را بر نمی تابند .چون خود بی گذشته اند ، چون تاريخ را از زمان تولد خود می شناسند ، اگر بشناسند. چون نمی دانند رابطه ميان انديشه و انديشنده جدا ناشدنی است و اينكه هرگز نمی توان انديشه را از انديشنده ی آن ماهيتا جدا كرد. تنها چيزی كه از فضای دمكراتيك گفتگو دريافته اند اين است كه با راست مذهبی كه در معيارها امروزی حكومت فعلی چپ خوانده می شود و مهمترين دغدغه اش حفظ بيضه ی اسلام است ، به مهر سخن بگويند وبا لائيك ها به خشم . چرا؟ چون لحظه ای مستقل نبوده اند و مستقل نينديشيده اند . چون دغدغه ی قدرت دارند و تنها با همسانی شان با ديگران است كه هويت می يابند. چون دينخويند و با وجود ادعای غيرمذهبی بودن تمام دغدغه شان حمايت از اسلام راستين اصلاح طلبان حكومتی شده ، تا جايی كه خود را نيز اصلاح طلب می نامند و معلوم نيست هدفشان اصلاح قرائت های دينی است يا چهره ی حكومت اسلامی ، كه اين هر دو از يك سرچشمه نشات می گيرند.

 

 عطاء الله مهاجرانی ، اصلاحگر محبوب و اميد آينده ی ايران اسلامی!

 

 از آنجا كه آقای مهاجرانی از يكسو يكی از اميدهای پيروان شكست خورده ی راه امام ( كه اصلاح طلب ناميده می شوند) برای فريب بعدی است ، و از سوی ديگر بعنوان وزير استيضاح شده مورد احترام برخی از روشنفكران و هنرمندان غير خودی نيز قرار دارد وبعيد نيست ستاد انتخاباتی هنرمندان فرهيخته برای ايشان نيز بزودی برپا شود ، اجازه بدهيد برای يادآوری بدوستانی كه می دانند و بروی خود نمی آورند و همچنين برای آنها كه نمی خوانند و نمی شنوند و در نتيجه نمی گويند ، نقل قولهايی از ايشان در اوج دوران محبوبيتشان بعنوان وزير ارشاد خاتمی نزد هنرمندانی كه دلبسته ی ايشان و اصلاحاتشان بوده و هستند ، بياورم . اين سخنان را ايشان در جمع هنرمندان تئاتركه با هزار اميد به درد دل با ايشان پرداختند ، فرموده اند (چاپ شده در نشريه ی نمايش، تهران، بهمن ١٣٧٦):

  ... شما انتظار نداشته باشيد كه چيزی بنام مميزی وجود نداشته باشد. بنده بعنوان وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی مسئول مميزی و سانسور هستم . ما قطعا به نمايشنامه های مغاير مبانی دينی يا انديشه اسلامی يا به نمايشنامه هايی كه به هر نحوی انقلاب مردم ايران را بخواهند زير سوال ببرند، اجازه نخواهيم داد...

 ايشان سپس دستی به سر دوستان مانده در ايران می كشند چشم غره ای به بی دينان ترك وطن كرده می روند ، بدين ترتيب:

  ... هنرمندانی كه در كشور ما باقی مانده اند و مهر زمان آنها را تثبيت كرده است ، هنرمندانی بودند كه به نحوی از انحاء با انديشه دينی و معنويت نسبت پيدا كرده اند . مروت و صداقت حكم می كند كه من با شما صريح صحبت بكنم.

 انتظار نداشته باشيد كه هر متنی را كه هر يك از شماها بعنوان متن نمايشنامه داشتيد ، ما همينجوری بگوييم ، بسيار خب متن را شما اجرا بكنيد. ما در يك نظام اسلامی زندگی می كنيم، برا ساس مبانی انديشه دينی . طبيعی است كه ما بعنوان كسانی كه با رای مردم آمده ايم ، چه مستقيم با رای مردم، مثل رئيس جمهور ، چه با واسطه ای با رای مردم، مثل ما كه از مجلس رای گرفته ايم يا رئيس جمهوری منتخب ما را معرفی كرده است ، حتما حساسيت بخرج خواهيم داد...

 ايشان سپس در راستای تئوری نسبيت فرهنگی شان كه از حمايت بسياری از حتی غير دينی ها و اروپاييها نيز قرار گرفت و می گيرد ، و همچنين با ابراز رضايت از خودسانسوری تحميلی و پذيرفته شده ، می فرمايند :

  ... هنر و نمايشنامه در كشور ما بديهی است كه با كشورهای ديگر كه به گونه ی ديگر فكر می كنند، متفاوت خواهد بود و تا آنجا كه من احساس می كنم ، خوشبختانه همه شما بخوبی مجموعه ی مختصات را در نظر گرفته ايد ...

 ايشان همانجا گربه را دم حجله می كشند و صريحا اما دركمال ادب ، برای تربيت شاگردهای تنبل ، شاگرد زرنگها را به رخ می كشند و شكل اصلاح طلبانه ی سيستم امنيتی شان را تشريح می كنند، بدين ترتيب :

  ... گروهی را كه همكاران ما در معاونت هنری دعوت كردند ، برای اينكه نظارت بكنند بر متن های نمايشنامه ها تقريبا تمام اعضای اين گروه ، از جمع شما هستند ، افرادی هستند كه با هنر نمايش آشنا هستند . منتها البته طبيعی است كه بدلايلی اگر همه ی آنها را ذكر می كردم ، هر ورقت شما ديديد بحث مميزی مطرح شد بفرماييد كه مسئول مميزی در مورد نمايشنامه ها ، مسئول مميزی در مورد سينما ، شخص وزير فرهنگ و ارشاد است و اين مسئوليت را من حتما می پذيرم، پس فرد گمنامی نيست كه در يك جايی گم شده باشد و شما بی خبر باشيد. برای پاسداری از همان مبانی كه ذكر شد. افتخار هم می كنيم برای پذيرش اين مسئوليت ...

 عجب آدم صادقی است اين عطاءالله مهاجرانی ! آيا صريح تر از او كسی از ميان پيروان راه امام بدين نكته معترف شده كه تنها تفاوتش با جناح بقول برخی محافظه كار ! و بقول برخی ديگر افراطی در اين است كه ايشان كه بقول همگان رفرميست بوده و هستند ، با رعايت ادب مدنی و تنها با پنبه سر می زند ؟

 آقای دكتر مهاجرانی در اين سخنرانی به يكی از هنرمندان كه گله كرده چرا فرزندان علما به تئاتر روی نمی آورند ! (تعجب از من است و اينك كه پاسخ مهاجرانی را می آورم ، حتما كسانی خواهند گفت سوال احمقانه ، جواب احمقانه نيز می طلبد . شايد هم كسانی فرزند يكی از علما را كه تئاتری است ، مثال بياورند تا بر اثبات نظر جناب مهاجرانی محملی باشد) . بهر حال ايشان پس از آوردن يك سوره ی طولانی از قرآن مجيد ، بنام سوره عنكبوت كه اول آنرا به عربی می خوانند و بعد هم ترجمه می كنند كه در آن در مورد تار عنكبوت و خانه عنكبوت صحبت شده ! می فرمايند:

  ... شان يك عالم دين يك شان متفاوتی است. بدليل مجموعه سنت و تاريخی است كه ما داشته ايم ، شما تا بحال نديده ايد كه يك روحانی دوان بدود (!) (توجه: مقايسه ی تئاتر با دويدن . تعجب از من ) خود ما هر موقع كه عقب بمانيم از يك تاكسی شروع می كنيم به دويدن، نديده ايم كه دو نفر روحانی در خيابان گلاويز شده باشند (!) (توجه : مقايسه تئاتر با گلاويز شدن. تعجب از من). نديده ايم كه يك روحانی در گوشه خيابان مثلا تخمه بشكند (!) (توجه: مقايسه تئاتر با تخمه شكستن. تعجب از من) . نوع زندگی ، نوع مشی ، نوع سوابق ، نوع سنت ، آدابی را فراهم كرده است كه علمای دين ما طبيعی است كه نسبت به برخی مقوله ها كه دغدغه هايی داشته اند (منظور تئاتر است!) با توجه بيشتری عمل كنند . ما كاری بكنيم كه صحنه تئاتر مسجد شود ، آنوقت حتما فرزندان علما نيز در تئاتر بازی خواهند كرد...

 قابل توجه دوستان تئاتری و غير تئاتری در سراسر جهان: چنانچه معتقديد تنها را نجات تئاتر ايران ، حضور فرزندان علما در اين عرصه است ، هر كاری داريد زمين بگذاريد و صحنه های تئاترها را به مسجد تبديل كنيد! واقعا نمی دانم چرا همه فقط از اين ملا حسنی بدبخت نقل قول می آورند . اميد آينده ، جناب مهاجرانی ، وزير مبارز و محبوب هنرمندان و اهل قلم و رئيس جمهور آينده را آيا عمدا از قلم می اندازند؟

 به قسمت پايانی سخنرانی آقای مهاجرانی كه نشانه ی صداقت ايشان در بيان سياستشان از همان آغاز است ، توجه بفرماييد . اما از آنجا كه در اين قسمت از آقايی بنام نجفيان نام برده شده است ، بايد توضيح بدهم كه ايشان بازيگر تئاتر است و يكی از هنرمندانی است كه در اين مراسم ازفشارها و تحقيرهايی كه متوجه هنرمندان است ، گله می كند و می گويد : ... اخيرا كاری را از شاهنامه در جايی ارائه دادم گردآفريد. و خيلی جالب است كه تهديد شوم كه چرا موی بازيگر را انداختم بيرون و وقتی كه اشاره كردم كه ديگر با حماسه دوم خرداد اين مسائل تمام شد، گفتند نه فوقش با ماشين زيرت می كنيم...

 توجه بفرماييد به سخنان جناب مهاجرانی:

  ... من اگر صريح به شما بگويم مميزی در تئاتر هست بهتر هست تا حالا يك حرف شيرينی بزنم ، اما در عمل شما ببينيد كه مميزی همچنان هست اما ما به شما خواهيم گفت كه مميزی كه در تئاتر و در كتاب اعمال خواهيم كرد مميزی خردمندانه، مبتنی بر منطق، مبتنی بر مبنای دينی ، حفظ مبانی حقوق مردم خواهد بود و مميزی خواهد بود كه به هنر شما و تلاش شما امكان بقا بدهد. ما بايد بسيار مواظب باشيم ، اين بيت شگفت انگيز در مقدمه مثنوی است : آفتابی كه از اين عالم فتفت اندكی چون گيرش آمد جمله سوخت

 خداوند كه هستی را آفريد بر اساس يك جور اندازه گيری آفريده كه هندسه ويژه ای در هستی هست. ما نمی گوييم كه ما جای خداوند هستيم نه ما بنده خداوند هستيم (نشانه های اصلاح طلبی! ن.ب)، خاكسار خداوند هم هستيم. اما بدليل مسئوليت كه ما داريم شماها قبول بكنيد كه آن آزادی كه جنابعالی ، آقای نجفيان تلقی كرديد كه دوم خرداد يعنی افشان شدن گيسوی گردآفريد و بعدا هم لابد بزم رستم و تهمينه ، اين آزادی اتفاق نخواهد افتاد يعنی ما حتما تلاش خواهيم كرد كه هيچ كسی ، هيچ متدينی احساس نكند كه صحنه تئاتر وسيله ای شده است برای اينكه ارزشهايی كه او به آن دل بسته است آسيب ببيند. بنده به همه ی متدين ها همه ی افراد اهل تشرع اطمينان می دهم كه همه ما مسئولان، همه هنرمندان با تعهد كامل با شناخت دقيق مبانی دينی با شناخت كامل فضای مبارك جمهوری اسلامی و فضای پر نشاط كشور ما بعد از دوم خرداد ، كوشش خواهيم كرد كه هنر تئاتر در خدمت مردم ، در خدمت معنويت و در خدمت سربلندی ايران اسلامی قرار بگيرد.

 زمانيكه مجموعه ی سخنها را يعنی هم درد دل هنرمندان را و هم پاسخ نهايی مهاجرانی را خواندم ، سخنان مهاجرانی كه هويتش را پيش از اين سخنرانی نيز از طريق بيوگرافی ننگبارش را بخصوص از زمان دفاع گفتاری و نوشتاری اش از فرمان قتل سلمان رشدی در پی صدور فتوای خمينی می شناختم، دردناك نبود. نكته ی دردناك ،نشانه های دلبستگی عميق اهل هنر به دوم خرداد و باور جدی شان به اينكه انتخاب خاتمی بمعنی رسيدن به آزادی است ، بود كه در سخنان تك تكشان كه هريك از مشكلات و مصائبی كه بر آنها رفته ، برای مهاجرانی می گويند ، پيداست . مردك اول می گذارد همه هر چه بخواهند بگويند و بعد خود سخن می گويد وهمانجا تمام اميدهايشان را نقش بر آب می كند و آنچه در بالا آوردم تنها قسمتهايی از سخنان اوست . آنچه مرا بيش از هر چيز متاثر كرد، زبانی است كه هنرمندان گله مند استفاده می كنند . زبان رعيتی كه برای شكايت نزد ارباب رفته است، يا پرنده ای كه بال و پرش ريخته است يا انسانی كه زمانی مغرور و سرفراز بوده و اينك كمرش خم شده و رو به نيستی دارد ، اما با آخرين نفس هستی خود از عزراييل طلب می كند.

 ادب امثال مهاجرانی از بی ادبی وزرای پيشين ارشاد بسی توهين آميزتر و خرد كننده تر است . لزومی نداشت كه پيشگو باشيم يا متخصص علوم سياسی ، تا تشخيص دهيم كه نمايندگان اصلاحات ذاتا همان نيستند كه می گويند و مهمتر اينكه آنچه می گويند ذاتا همان است كه جناح ديگر نيز می خواهد . تنها لازم بود حرفها و گفته ها و نوشته ها و سوابقی كه مخفی می كنند ، دنبال می شد . حتی كافی بود بخش روشنفكرمان كه قرار است اهل خواندن نيز باشد، نمونه های بيشمار تاريخی مشابه در ديكتاتوريهای كشورهای ديگر را كه اينان انگار نخوانده از نوشته هايشان تقلب نوشته اند، دنبال می كردند . شايد هم می دانستند و به عمد نگفتند. شايد می دانند و نمی گويند . اميدوارم اين خبر درست نباشد كه مهاجرانی عضو افتخاری كانون نويسندگان ايران است . اميدوارم درست نباشد! اما اين خبر كه ايشان اخيرا در سوگ احمد محمود ، نويسنده ی دل خون از سانسور و سانسورچی سخنرانی كرده است شايد يا تراژدی بزرگ سرزمين ما باشد و شايد آغاز همان مقدمه سازی كه در پيش گفتيم ، يعنی دمكرات تر جلوه دادن ايشان ، حتی از خاتمی بسيار دمكرات‌ برای انتخابات بعدی . آنچه ما را اينبار كمی دلگرم می كند ، اين خبر بود كه جمعی از نويسندگان كه برای ادای احترام به محمود در آن مجلس حاضر بوده اند ، به اعتراض به مصادره و دولتی كردن ، چهره مستقلی چون احمد محمود آن جلسه را ترك كرده اند . ادای احترام واقعی را به احمد محمود ، اينان كرده اند و نه دعوت كنندگان دولتيهای نا صالح و سانسور چی برای سخنرانی در وصف نويسنده ای مخالف سانسور.

 چون پايان سخن با مقوله فرهنگ است ، در نكوهش بی فرهنگی دعوت كنندگان دولتيان در مراسم ترحيم يك اهل فرهنگ درد ديده از باستانی پاريزی می آوريم كه : تخصص در رشته ای از رشته های معارف بشری كافی نيست كه كسی با فرهنگ شود. فرهنگ ثمره و نتيجه ی دانش است ، نه خود آن : ممكن است در وجود كسی نابارور بماند. مانند درخت نر. با دانشان بی فرهنگ در دنيا كم نبوده اند و از آن جمله اند همه قاضيان بی اعتنا به حق، همه سياستمداران بی اعتنا به انسانيت و همه دانشوران ديوپرست.

سخن بس!


 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET