مقالات اجتماعی و سياسی

 

عبور از گذشته و حركت بسوی آينده

(چاپ شده در ويژه نامه سايت ديدگاه)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

 ا نقلاب ٥٧

بررسی علل اصلی وقوع انقلاب ٥٧، سر فصلی است كه همچنان باز است و با وجود اينكه بسيار در باب آن گفته و نوشته شده است ، همچنان جای بحث و تحقيق از زوايای گوناگون دارد. وجود شرايط خفقان و شكاف عميق ميان حكومت پهلوی و مردم ، نابرابريهای اجتماعی و اقتصادی ، سركوب سياسی ... بسياری دلايل ديگر را می توان بر شمرده، اما سوال اينجاست كه اگر اين شرايط برای توضيح دلايل در تشريح علل وقوع انقلاب كافيست، چرا در بسياری از كشورهايی كه شرايطی مشابه ايران آنزمان داشتند ، انقلابی رخ نداد . اينجاست كه به باور من نياز به كسانی است كه به يك تحقيق همه جانبه از زاويه ی روانشناسی اجتماعی و از زوايای ديگر بپردازند و به اين هسته اصلی نزديكتر شوند . روانشناسی مردم ايران را در شرايط آنروز در نظر بگيرند. عملكرد گروههای سياسی و روشنفكران ، به مراتب بيشتر نقد شده است تا آن مردمی كه اصلا در جريان انقلاب با چنين گروههايی آشنايی نيز نداشتند، اما هزار هزار به خيابانها آمدند و خمينی را برهبری پذيرفتند و از سخنان بی سرو ته او احساس غرور كردند و منجی خود يافتند.

قصد من در اين نوشته اما بررسی دلايل انقلاب نيست ، بلكه يادآوری اين نكته است كه اين انقلاب كه به يك عقبگرد و فاجعه ی تاريخی در ايران يعنی برقراری حكومت دينی منجر شد، تنها از طريق يك همبستگی ملی بود كه ممكن شد. همه ی نيروها از راست گرفته تا چپ در اين حركت سهيم شدند و خواسته يا ناخواسته رهبری يك روحانی را در اين مسير پذيرفتند و آنگونه كه پيداست ، سخنان بی سر وته اين روحانی كه مرتب فرمان تكفير و قتل و حذف می داد، به دلشان نشست . روحانيت كه در تاريخ صد ساله ی ايران شايد پرنفوذ ترين نيرويی بود كه بدليل مجهز بودن به سلاح دين و منبر ، بر روی گسترده ترين اقشار مردم نفوذ كلامی و فتوايی داشت ، توانست طرح حكومت اسلامی خود را عملی سازد و مردم نيز اين طرح را پذيرفتند ، هر چند كه نمی دانستند منظور از آن چيست و چه قرار است بشود. روحانيت تنها نيرويی بود كه از يكسو بر دربار تسلط داشت . شاه می دانست كه فرمانروايان واقعی كه با يك فتوا می توانند مردم را به خيابانها بكشند يا به خانه ها بازگردانند ، روحانيون هستند و همچنين لااقل در سالهای پايانی حكومت خود ، بدين امر واقف بود كه نفوذی در ميان مردم ندارد و بر نيرو و اراده ی مردم متكی نبوده است. بهمين دليل از يكسو ناچار بود كه به آنها باج بدهد و از سوی ديگر تلاشهايش برای محدود كردن و كنترل اين نفوذ هر بار به شكست می انجاميد. روحانيت نيرويی بود كه با هر گونه پيشرفت ( هر چند نه چندان عميق) مخالف بود. حكومت پهلوی پس از وقايع ٢٨ مرداد به يك حكومت خودكامه بدل شده بود كه هيچگونه مخالفت را تاب نمی آورد. از آن تاريخ به بعد بود كه او قدرت سياسی را بتنهايی در دست گرفت و قانون اساسی مشروطه را كه قانون رسمی كشور بود، زير پا گذاشت. شاه مستبد بود، اما واپس گرا نبود. او جدا می خواست كه ايران را به يك قدرت پيشرفته در منطقه بدل سازد ، اما پيشرفت و تجدد ، بدون برسميت شناختن حق دگرانديشی برای ديگران، بدون وجود توسعه ی سياسی ، بدون وجود فضايی ‌آزاد و بدون تحزب ، ممكن نيست و بكار گيری تكنولوژی مدرن و گشايش اقتصادی ، بدون رعايت عدالت اجتماعی و بدون قائل شدن حق تعقل و استقلال فكری و امكان بيان نظر و انديشه ، به پيشرفت واقعی منجر نخواهد شد، همانگونه كه نشد. پروژه ی مدرنيزاسيون شاه ، مدرنيته را در مفهوم سياسی آن كه پيش شرط وجود آزادی و فرديت در تمامی عرصه ها ، مشاركت عموم مردم در سياست و تصميم گيری و همچنين تكثر است، چون به صلاحش نبود، برسميت نمی شناخت. برای همين هم اين پروژه از همان ابتدا لنگان و ناقص و ضربه پذير و غير قبال دفاع بود.

روحانيت، اما نيرويی بود ماهيتا واپس گرا كه بزرگترين دغدغه اش اجرای احكام شريعت در ايران بود . روحانيت كه همواره از طريق مساجد و انجمنهای ريز و درشت مذهبی، دارای پيوندهای محكمی با مردم بود . بزرگترين اتكای روحانيونی كه بزبان ساده و عاميانه سخن می گفتند و از اين نظر به مردم عادی شبيه تر بودند و در تاثير گذاری حسی از طريق موعظه های بی سرو ته، استاد بودند، به همان مردمی بود كه از يكسو بدليل دلبستگی درونی به سنت و دين كه احكام مطلق می دهد و ذهنی را كه برای مستقل فكر كردن پرورش نيافته است ، بسيار سريع بخود جذب می كند و از سوی ديگر بدليل ضديت با نظامی كه آنها بدان هيچگونه دلبستگی درونی و بيرونی نداشتند، همواره از مقبوليت و نفوذ زيادی در ميان توده های مردم برخوردار بود. ضديت روحانيت با غرب ، اما نه از سر استقلال طلبی كه بدليل دشمنی اش با دستاوردهای جوامع دمكراتيك ، يعنی آزاديهای فردی و آزادی نقد وشك و آزادی بيان و آزادی پوشش و آزادی زنان بود كه معنا می يافت.

همچنين همانطور كه بارها نوشته ام ، ضديت روحانيت با ديكتاتوری شاه ، نه از سر آزاديخواهی ، بلكه بدليل رقابت تاريخی اين نيرو با نظام حاكم بود.

در حقيقت ، اگر آن آگاهی كه امروز در جامعه ی ايران و در ميان روشنفكران ما كه آنزمان متاسفانه بسيار كم سواد بودند ، وجود می داشت ، تشخيص اين نكات از لابلای گفتارها و با پيگيری نقشی كه روحانيت در انقلاب مشروطه ايفا كرد، كار صعبی نبود.

نكته در اينجاست كه خواسته های نيروهای گوناگون با خواسته های روحانيت از يك جنس بود. ضديت نيروهای سياسی ديگر با غرب نيز ، در ضديت آنها با سرمايه داری خلاصه ميشد و در جهان دو قطبی آنزمان ، گرايش آنها بسوی قطب سوسياليستی جهان بود كه در اين قطب نيز كليه ی نظامهای سياسی ديكتاتوری بودند، دگرانديشان را حذف می كردند، حكومتهای تك حزبی داشتند و ساختارهای ايدئولوژيك شبه فاشيستی داشتند. آنها نيز پايبند ايدئولوژی ديگری بودند كه چون اسلام ايدئولوژيك ، نتيجه اش در قدرت سياسی ، صرفا می توانست ديكتاتوريهای ديگری باشد.

هيچيك از اين دو نيرو، فرديت و آزاديهای فردی را برسميت نمی شناخت و اينها را ارزشهای بورژوايی يا بی بند و باری می خواندند. هيچيك ، دگرانديشی را بر نمی تافتند و هر يك ، تمام حقيقت را تنها از آن خود می دانست. حقيقتهايی كه در انقلاب ٥٧ به يك نقطه رسيدند: نظام پادشاهی بايد بر افتد.

نيروهای سياسی غير اسلامی در صد سال گذشته، با وقوف بر نفوذ روحانيت، به انحاء گوناگون با اين نيرو كنار آمده اند و در برابرش عقب نشينی كرده اند و حتی از آن پيروی كرده اند . بسياری از روشنفكران صدر مشروطه، عمری را برای آشتی دادن تجدد با شريعت بهدر دادند و بارها تجربه كردند كه اين دو با يكديگر آشتی ناپذيرند . اما چه كردند؟ تجدد را بنفع شريعت سلاخی كردند و در آشی كه روحانيت برای آن سرزمين پخت، سهيم شدند. روشنفكران چپ كه خود در باورهای ايدئولوژيك روس زده شان با ايدئولوژيك كردن دين كمتر مشكل داشتند و حتی آن را عامل تقويت مبارزات ضدامپرياليستی می دانستند، تا روشنفكرانی كه حتی تلفيق اين دو ايدئولوژی را مقبول می دانستند و خود را ماركسيستهای اسلامی می خواندند، همه و همه در صد سال گذشته به تقويت پايگاه روحانيت در جامعه ياری رساندند . همه ی نيروها بر آن شدند كه نظام طاغوت را سرنگون سازند و نظام طاغوت سرنگون شد.

 

حكومت اسلامی

اين روزها و اين سالها برای ما ايرانيان سالهای خوبی نبوده است. در اولين همبستگی ملی پس از قرنی در سال ٥٧، فاجعه آفريده ايم . فاجعه ای كه نتايج اسفبار آن ، امروز در هر عرصه ای ملموس است و تلخ ، اما ابعاد واقعی آن پس از فروپاشی استبداد دينی روشن خواهد شد. انگيزه ی شركت در آن همبستگی ملی در همه يكسان نبود ، اما ضريب متوسط آن عصيان عنان گسيخته ای بود كه می رفت تا آن رازهای درونی مان را در مسير يك آزمون تاريخی قرار دهد و درون متناقض با بيرونمان را به ما بنماياند . اينكه تا كجا ديده ايم يا خواسته ايم يا توانسته ايم ببينيم ، شايد بسته به ميزان درگير شدنمان و كنجكاوی ناگريزمان در چرايی و چگونگی فاجعه ای كه آفريديم ، نسبت به انديشه و خواسته های امروزمان ، متفاوت باشد.

اما آيا ما واقعا مسئوليت پذيريم؟ آيا پذيرفته ايم كه هميشه اين ديگران نيستند كه فاجعه می آفرينند ، بلكه ما، خود ما، تك تك ما ، مسلما به نسبت نقش و ميزان مسئوليتی كه در ساختن اين سرگذشت تلخ ٢٥ ساله داشته ايم، سهيم بوده ايم؟

آنچه مسلم است اينكه قضاوت در مورد عملكرد امروز ما بر عهده ی آيندگانی است كه پس از مرگ ما متولد خواهند شد، چرا كه بدترين قاضيان آنانند كه جانبدارند و ما در موقعيت امروزيمان نمی توانيم جانبدار نباشيم. نمی توانيم ، چون درگيريم ، هم فاعليم و هم مفعول، هم بيگناهيم و هم گناهكار ، برزخيهايی هستيم كه روی بندهای باريك راه می رويم و هر لغزشی می تواند به اين سو يا آنسو پرتابمان كند.

تجربه ی تلخ آن همبستگی ملی كه به يك فاجعه انجاميد و رودررويی با حكومتی كه با تكيه بريك هوشياری بی نظير روانشناختی ، تمامی نقاط ضعف ما را كه در پستوها پنهان كرده بوديم ، به نقطه ی قوتمان بدل كرد و با استفاده از همانها دمار از روزگارمان در می آورد ، ما را آنچنان مبهوت و مات كرده است ، كه ديگر حتی آن ارزشهای انسانی و آن انساندوستی كه زمانی به ما نسبت می دادند ، تبديل به ضد ارزش شده و همه چيز از معنا تهی.

در دهه ی اول با حكومتی روبروبوديم كه رهبرش فرمان شكستن قلمها و تعطيل سينماها (كه فاحشه خانه می ناميد) و قتل كافران و قلع و قمع هر آنچه اسلامی نيست و كشتار و سركوب می داد و به آسانی بخش عظيمی از يك نسل را كه جوان بود و تازه نفس ، از ميان برده شد. تنها بين سالهای ٦٠ تا٧٠، هزاران جوان و نوجوان ايرانی به حكم امام ره به جوخه های اعدام سپرده شدند. ماندند آنها كه مخلص بی چون چرای امام ره بودند و اكثريتی خاموش كه آنچنان به بلای جنگ و قحطی و بی خانمانی و بی نانی دچار بود، اصلا ندانست يا نخواست بداند كه در شكنجه گاههای اوين چه می گذرد.

فقط روزنامه ها را می ديد كه هر روز ليستهای بلند بالايی از عوامل ضد انقلاب و ملحدين و جاسوسان غرب كه سن متوسطشان بزور به بيست سال می رسيد، در آن به چاپ می رسد ، در تلويزيون چهره های توابان را می ديد كه از اعمال خود ابراز پشيمانی می كردند و به جان امام ره دعا، هر روز و هر شب می ديد و می شنيد كه دستگاههای تبليغاتی حكومت ، اينها را دشمنان اسلام و ايران می خوانند و چه بسا بسياری نيز اينها همه را باور می كردند و گمان كه غرب جنايتكار می خواهد انقلاب شكوهمند را به شكست بكشاند . انقلابی كه اين اكثريت خاموش آنروز،‌ در راه صدور آن به جهان بود و ملتی در حاليكه روزبروز بر بدبختيهايش افزوده می شد، در اوج بدبختی به غروری كاذب دچار شده بود كه انگار كره ی زمين را بر سر انگشت می چرخاند و حقارتهای تاريخی اش به روشی بومی ، در مان می شود. تلويزيون و راديو و نماز جمعه و امامان ريز و درشت ، آنچه بر كشور می رفت ، موهبت الهی می ناميدند فريادهای انجزه، انجزه و جو رعب و وحشت، گشت ثارالله و دعوت هر روزه به جاسوسی مادر در كار فرزند و فرزند در كار پدر، چراغهای رابطه را روزبروز تاريك تر می كرد. دوستيها پايان می يافت و دشمنيها آغاز می شد و هر كس خود را ميراث دار انقلاب قلمداد می كرد و ديگران را دشمن. هجوم به دانشگاهها و بلوای انقلاب فرهنگی كه به اخراج بسياری از دانشجويان و استادان دانشگاهها انجاميد، در همين سالها انجام شد. به خيال خود دانشگاهها را كه غير اسلامی بود، اسلامی كردند و سهميه های تحصيل را بين خوديها قسمت كردند و بخش اندكی از غير خوديها نيز كه از پس امتحان ايدئولوژيك و بازپرسی های مكرر به سلامت بيرون می آمدند و كارشان از امتحان كنكور به زندان اوين و جوخه ی اعدام نمی كشيد، وارد دانشگاه می شدند.

تا اواسط دهه ی دوم ، سركوب و سانسور كماكان بهمان رويه ادامه داشت ، اما مقاومتها نيز بود. بسياری كشته شده بودند، از ميان آنها كه ماندند، بخشی بدنبال راهی برای تداوم حيات، آسانترين راه را پذيرفتن واقعيتی تحميلی دانستند و هر كس بنوبه ی خود تلاش كرد تا زنده بماند. زرنگ تر ها و بی خيال تر ها به دلالی و جستجوی راههايی برای پول در آوردن پرداختند و مشاغل شرافتمندانه كه در جوامع متمدن رايج است ، ديگر بتنهايی زندگی ها را نمی چرخاند، پس مشاغل دوم و سوم دلالی و معامله با هر كس بدانها اضافه شده، از مسافربری شبانه ی آنكه در روز معلم بود تا ورود برخی به حلقه ی مافيايی كه از مركز حكومت اغاز می شد و در بازار بسط می يافت و به تمام شاخك های ديگر زندگی گسترش يافته بود. كار مافيای اقتصادی ساختن جيره خوارهاست. آنها كه شايد حتی از امت حزب الله هم نباشند ، اما بدليل منابع درآمدی كه شريانش در دست كلانهای حكومتی بود ، محتاج بودن و ماندن اين ساختار می بودند.

مخالفين فعال حكومت دينی از نحله های فكری گوناگون ، از اقشار گوناگون ، از فعال سياسی گرفته تا كارگر معترض كارخانه تا نويسنده و روشنفكر ... می رفتند تا در تبعيدگاه ناخواسته هم سرنوشت شوند. آنها كه از عرصه ی اجتماع حذف شده بودند و بخشا نخبه های فكری جامعه ی ايران را تشكيل می دادند ، يا كشته شده يا بناچار و برای حفظ خود از آلوده شدن به سم نظامی كه حتی از پشت پرده های ضخيم خانه ها بدرون هر خانه راه می يافت و كنترل می كرد و تعيين می كرد كه چه بايد بگويند و چه نه، به تبعيدی نا خواسته تن داده بود.

بسياری نيز از ميان مردم عادی طاقت به سر آمده ، بخاطر فرزندانشان كه در آن سرزمين آينده ای نداشتند ، يا چون تاب تحمل تحقير هر روزه را نداشتند و يا چون برای خود امكان كار و زندگی عادی و بی دغدغه نمی ديدند ، ترك وطن كردند.

تبعيديان ، به تلاشهای مكرر برای تشكيل يك اپوزيسيون قدرتمند دست زدند ، نويسندگان و هنرمندان تبعيدی تا آنجا كه در سرزمين غريب ، توان و امكان و انرژی داشتند ، در زمينه های گوناگون فرهنگی و اجتماعی كار كردند و تلاش كردند تا نيمه ی ديگر آنها باشند كه باز بناچار مانده بودند ، اما سانسور و خفقان ، امكان گفتن را از آنها گرفته بود. در همين دوره بود كه ترورهای مخالفين و روشنفكران آغاز شد. در ايران، مختاری ، پوينده ، غفار حسينی ، ابرهيم زالزاده ، پيروز دوانی ، ميرعلايی و فروهرها و بسياری ديگر از چهره های شناخته شده و همچنين جوانان كمتر شناخته شده كه اهل انديشه ، قلم، فرهنگ و سياست بودند ناپديد شدند و به وحشيانه ترين اشكال كشته شدند. در خارج از ايران بيش از ١٠٠ شخصيت و فعال سياسی از شاپور بختيار گرفته تا صادق شرفكندی ترور شدند. جو تهديد و ارعاب اينبار به شكل قتلهای زنجيره ای در داخل و خارج ادامه پيدا كرد. خمينی ، فتوای قتل سلمان رشدی ، نويسنده ی انگليسی- هندی را به جرم توهين به مقدسات دينی صادر كرد و اين فتوا و آن ترورها بار ديگر نشان داد كه دستگاه ترور حكومت اسلامی نه فقط در داخل مرزهای ايران ، بلكه در تمام منطقه و حتی در اروپا و در تمام جهان دست دارد و شبكه های ترور بين المللی براه انداخته است .

پيگيری ايرانيان تبعيدی و كانونهای حمايت از زندانيان و شكنجه شدگان حكومت اسلامی ، حمايت بيدريغ آنها از روشنفكرانی كه جانشان در خطر بود ، تلاشهای شبانه روزی بسياری از فعالين خارج از كشور ، در اين دوران بسيار تحسين برانگيز است. ايرانيانی كه در تمام اين سالها تلاش كردند تا صدای مردم دربند ميهنشان را به گوش جهانيان برسانند ، كسانی كه تلاش كردند تا سازمانهای حقوق بشر و سازمان ملل را متوجه فجايعی كنند كه بر ايرانمان می رود، تلاشهای پيگيری اهل فرهنگ و قلم در توليد آثار هنری و فرهنگی ، اينها همه سهم غير قابل انكار ايرانيانی است كه در هر كجای جهان كه باشند ، مهر وطن در دل دارند و آرزوی فردايی روشن برای ميهنشان.

اگر به تعداد كشته شدگان توسط اين حكومت ، دق مرگ شدگان غم دوری وطن و زبان و مردم ايران ، تبعيديانی چون غلامحسين ساعدی و نادر نادرپور و دكتر پرويز اوصياء و تمام فرهيختگانی را بيفزاييم كه از ميانمان رفتند ، اگر باز به اينها تمامی آن زنان و دخترانی را بيفزاييم كه حقوقشان پايمال شد و هيچ قانونی نبود كه مدافع حقوق آنها باشد، و برای پايان دادن به فشار و خشونتی كه بر جان و روحشان رفت، به زندگی خود پايان دادند ، می بينيم كه حكومت اسلامی جز مرگ و آزار و نقض مداوم حقوق بشر دستاوردی نداشته است.

محكوميت جمهوری اسلامی و سران حكومت دينی در دادگاه پيگيری قتل شخصيتهای سياسی در رستوان ميكونوس، مهمترين حكم دادگاهی در اروپا بود كه حكومت اسلامی را مسئول مستقيم اين قتلها دانست.

در داخل نارضايتها اوج می گرفت و نا اميدی و بی اعتمادی و غم نان كه برادر را به خون برادر تشنه می كرد ، مصرف افيون برای فراموشی را در ميان اقشار گوناگون افزايش می داد. از سوی ديگر اما نسل جديدی كه در سالهای انقلاب متولد شده بود ، به سن نوجوانی می رسيد . نسلی كه اذان مسجد در گوشش زمزمه می شد، نفرت از ضدانقلاب و نوكران فراری بيگانه روز و شب برايش تكرار می شد و تاريخی سراسر تحريف شده به خوردش داده می شد. در روايتهای تاريخی رسمی- حكومتی، تمام بدبختی های اين سالها نه از حكومت، كه تقصير ضدانقلاب و ملحدين بود ، كشتارها را نه حكومت اسلامی كه مخالفين كرده بودند ، نويسندگان و روشنفكران تبعيدی از غلامحسين ساعدی گرفته تا نادر نادرپور همه خود فروخته بودند ، آنها كه ترك وطن كرده بودند ضد ايران و اسلام بودند و برای ادامه ی نوكری به غرب رفته بودند و داشتند خوش می گذراندند.

هاشمی رفسنجانی زمانی به رياست جمهوری رسيد كه جامعه به سر حد انفجار رسيده بود. دزديهای مالی و مافيای اقتصادی حكومت ناكارآمد، منجر به يك بحران عميق اقتصادی شده بود و چهره ی فقر كه دامنه اش سالها بود به طبقات متوسط نيز گسترش يافته بود ،‌ روزبروز عريانتر می شد و در عين حال طبقه ی تازه بدوران رسيده ثروتمند كه از سران و نزديكان حكومت تشكيل شده بود ، روزبروز متمول تر می شد. رفسنجانی كه او را سردار سازندگی نام داده بودند ، در نقش اصلاحگر وارد صحنه شد و تابوی رابطه ی ايران و غرب را شكست، چرا كه تنها راه جلوگيری از انفجار را بدرستی تشخيص داده بود. گشايش فضا و توسعه ی اقتصادی ، تنها راهی بود كه می توانست در اين ملت تحقير شده و رو به اضمحلال ، اميد تازه بدمد . اما راز دزديهای اين پدر خوانده كه دست در بسياری از جنايات سياسی واقتصادی اين سالها داشته است ، بسيار زود رو شد و حكومت اسلامی كه ناچار به تغيير روش شده بود ، به نيرويی نو نياز داشت.

از اينجا بود كه خاتمی و اصلاح طلبان وارد شدند . خاتمی ، بدليل كناره گيری از وزارت ارشاد در دروه ی رفسنجانی، خوشنام تر از بقيه ی حكومتيان بود. وعده های جامعه ی مدنی و دمكراسی و حقوق شهروندی و تمامی واژه هايی كه محبوب مردم بود را خاتمی داد، اما پنج سال طول كشيد تا روشن شد كه منظور او از اين مفاهيم ، نه نزديك شدن به جوهر آنها بلكه گنجاندن همان پسوند اسلامی بر تمامی بوده است. جريان اصلاح طلبی حكومتی ، جريانی كه متفكرين و سازندگان آن اكثرا از رده های بالای حكومت دينی می آمدند، همانها كه از وزارت اطلاعات گرفته تا انقلاب فرهنگی و گروگانگيری و دفاع از فتوای قتل سلمان رشدی ... در همه جا خود سهيم بوده اند دست داشتند، اينك بكار حكومت می آمدند. آنها دلبستگان امام ره بودند و دل در گروی انقلاب و حكومت دينی، اما تشخيص داده بودند كه تنها راه تضمين دوام حيات رژيم اسلامی، گشايش درهايی است . چهره ی حكومت ايران كه تا آنزمان بعنوان يك حكومت تروريستی شناخته می شد، می بايست تغيير می كرد. می بايست اين تصوير پاك يا تصحيح می شد، می بايست شرايطی بوجود می آمد كه اروپاييان بتوانند مذاكرات و قراردادهای اقتصادی طويل المدت با ايران ببندند و وامهای كلان بدهند. اما برای همه ی اينها می بايست بسياری از سخت گيريها و فشارهای اجتماعی برداشته می شد. قتلها لااقل بصورت علنی ديگر نمی توانست بهمان نحو ادامه پيدا كند. ارتباطات فرهنگی و هنری می بايست تقويت می شد و برای اينها می بايست امكانات از حلقه ی بسته ی خوديها به يك حلقه ی دوم ، يعنی آنها كه خودی نبودند ، اما مخالف سر سخت نيز نبودند و می شد رامشان كرد، گسترش پيدا می كرد. لازم نبود آنها را اسلامی كنند، چرا كه اهميت آنها برای حكومت دقيقا در همان غير اسلامی بودن و در عين حال پشتيبان حكومت دينی بودن بود.

جناح ديگر حكومت همه ی اينها را می ديد و مصلحت می ديد كه دست اصلاح طلبان را برای مدتی باز بگذارد. آنها اعتبار جديدی برای كل حكومت می خريدند ، پس ميدان بازی را می بايست فعلا در دستشان گذاشت. تصور اصلاح طلبان بر اين بود كه با باز شدن فضا مردم به تنگ آمده ، راضی خواهند شد و وضعيت اقتصادی هم بهتر خواهد شد و در عين حال حكومت استحكام خواهد يافت. آنچه كمتر بدان انديشيده بودند سقف خواسته های نسل جوانی بود كه خواسته هايش بسيار از اين قاقا لی لی كه می خواستند در دست ملت بگذارند تا سكوت بخرند، بالاتر بود. در همان اولين اعتراضات دانشجويان ، چهره ی خاتمی ديگر گونه شد و برايشان خط و نشان كشيد. اما همچنان دوپهلو برخورد كرد تا هر دو طرف را نگاه داد. مجلس ششم تشكيل شد هيچيك از تغييرات در قانون توسط شورای نگهبان تاييد نشد و نقض حقوق بشر همچنان ادامه يافت. نسل جوان راه خود را از اصلاح طلبان جدا كرد و جدايی دين از دولت و برقراری دمكراسی در ايران را خواستار شد. ظرفيت اصلاح طلبان در همانجا پايان يافت و مسلما حمايت مردم از آنها نيز.

 

نگاهی بسوی آينده

حكومت اسلامی با تمامی جنايتها كه اين سالها كرد ، نتوانست يك روند اجتماعی را كه در درون جامعه و در مردم ايران بوقوع پيوسته است، متوقف كند. بيرحمی و قساوت اين حكومت، مردمی را متوجه عقب ماندگيهای جدی فكری و فرهنگی خويش كرد و به جبران اين عقب ماندگيها وا داشت. آمار بالای زنان تحصيلكرده يا مشغول تحصيل، ميل مشتاقانه ی نسل جوان به آموختن هر چيز، از موسيقی گرفته تا هنر، ‌از تكنولوژی گرفته تا علوم طبيعی و ... تنها گوشه هايی از اين تلاشهای پيگيرانه است.

نسل جوانی كه سر برآورده و دارد خود را ازغبار تمامی آن تحميلهای فكری و تعصبات يكسويه نگر پاك می كند، نسلی است كه از بس دروغ و تحريف و تضاد ديده يا شنيده ، كه ديگر هيچ ارزشی را بعنوان بهترين يا مطلق ترين نمی پذيرد. نسلی است كه فهميده است، اگر بناست ايران دمكراتيك بر پا شود ، نمی توان گونه گونی های فكری و رفتاری را ناديده گرفت و همه را در يك قالب گنجاند. فهميده است كه همزمانی ديدن و پذيرفتن تفاوتها و در عين حال پافشاری بر خواسته های خود، ممكن است. نسلی است كه درك كرده است كه حرمت قائل شدن برای فرديت و آزاديهای فردی ، مهمترين پايه ی ايجاد آزاديهای اجتماعی و سياسی است. تنها انسانی كه خود باشد و امكان خود بودن بيابد است كه می تواند به عقل و رای مستقل دست يابد . فهميد كه جامعه ی بدون فرديت، اجتماعی كه از عقل های مستقل تشكيل نشده باشد، اجتماع توده های بيشكل و بی هويت خواهد بود كه تنها می توانند ديكتاتور توليد كنند. اين دور باطل می بايست پايان يابد.

تحريم انتخابات مجلس هفتم ، نشان داد كه بخش عظيمی از مردم ايران به خواسته های خود واقف تر و به بی سرانجامی طرح اين خواسته ها در چارچوب موجود ، پی برده اند. حكومت دارد می رود تا يكدست شود، هر چند كه خود می داند كه اين يكدستی برايش مشكل آفرين خواهد بود. تدبير جديد، ايجاد يك شكاف من در آوردی جديد است ميان آبادگران و محافظه كاران . دسته ی اول با وجود ايدئولوژيك بودن شديد، تمركز را بر موضوعاتی چون تخصص، علم و خلاصه هر آنچه اسم دهان پر كنی دارد ، اما آخوند نيست ، قرار داده است و آن دسته ی ديگر هم كه همان روحانيون باصطلاح محافظه كارند. باز گشايش اقتصادی با تدبيرهای جديد در دستور كار قرار داد، اما سركوب سياسی نيز اجتناب ناپذير است. اصلاح طلبان از حاكميت خارج شده اند و در تدبير راههای جديد برای ورود به بازی قدرت هستند. بخشی شايد نهايتا از طرح حكومت دينی بكل كنده شود و به جنبش دمكراسی خواهی بپيوندد، اما بخش عظيم ديگر باز معامله با بالا را در دستور كار خود دارد. نزديكی به جناحهای حاكم و ادامه ی همان بازی.

مردم از اين بازيها خسته اند و در انتخابات فرمايشی اخير، نشان داده اند كه حكومت در نزدشان اعتباری ندارد. سكوت و انفعال سرخوردگی فعلی ، امری موقتی است و جنبش دمكراسی خواهی ايران در حال بازسازی خود است . اين جنبش سر بازگشت به عقب ندارد و خواسته هايش بسيار روشن است. پروژه ی رفراندوم كه من در مطلب گذشته ام بدان اشاره كرده ام ، پروژه ای است كه تمام نيروهای دمكراسی خواه ايران می توانند حول آن به اتحاد عمل برسند. برای شكستن جو بی اعتمادی ، پيش از هر چيز تك تك نيروهای دمكراسی خواه بايد اثبات كنند كه تنها در پی قدرت سياسی برای خود و گروه خود نيستند ، بلكه منافع ملی برايشان تقدم دارد و حركت بسوی سازماندهی جنبش دمكراسی خواهی است. جدايی دين از دولت و برقراری دمكراسی در ايران دو خواست مشترك همه ی نيروهايی است كه ايرانی رنگارنگ و آزادی می خواهند .

منظور از طرح شعار رفراندوم اين نيست كه اين رفراندوم در جمهوری اسلامی برگزار خواهد شد. مسلم است كه اين حكومت ، تن به چنين خواسته ای نخواهد داد. اما تبديل اين شعار به يك پروژه ، می تواند در هدفمندی حركتی نيروهای دمكراسی خواه تاثير بگذارد و به فعاليتشان جهتی هدفدار بدهد. طرح اين خواسته و عمومی شدن آن توسط مردم و نهادها قدمی است در جهت سرنگونی هدفمند و نه هرج و مرجی كه از ميان آن باز قتل و نقض حقوق يكديگر بدر آيد. اين متمدنانه ترين شكل حركت جنبش دمكراسی خواهی ايران است كه برای نخستين بار ، در اين ٢٥ سال نه در نفی صرف چيزی ، بلكه در جهت جايگزينی يك خواست و آرزوی مشترك همه ی ايرانيان خواهد بود. مضمون اين رفراندوم ، به گمان من ، نه اين پرسش خواهد بود كه جمهوری اسلامی آری يا نه و نه اين خواهد بود كه مشروطه يا جمهوری كه اين هر دو سوال در شرايط سرنگونی حكومت دينی ، بيمعنی و فرسايشی خواهد بود و هيچيك به خودی خود تعيين كننده ی محتوای دمكراتيك نام آينده ی ايران نخواهد بود. جدل بر سر محتوای دمكراتيك و غير قابل بازگشت حكومت آينده ايران است كه در قانون اساسی آن روابط و حقوق ملت و دولت تعيين می شود. پس می بايست رفراندومی تحت نظارت سازمانهای بين المللی برای تشكيل مجلس موسسان و تدوين قانون اساسی برگزار شود كه اعضای آن تمامی نيروهايی خواهند بود كه در يك همه پرسی آزاد از سوی مردم انتخاب خواهند شد . امكان ورود به مجلس موسسان می بايست برای تمامی طيفها و خانواده های سياسی ايران وجود داشته باشد و مسلما آنهايی وارد خواهند شد كه از رای كافی برخوردار باشند. قانون اساسی تدوين شده به رای مردم گذاشته می شود و تازه از آن زمان است كه احزاب اين امكان را می يابند تا به ترويج برنامه و اهداف خود بپردازند.

مارس ٢٠٠٤

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET