مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

تنهاترين پرنده ی عاشق ، خيل بيشمار همراهان را ببين !

بمناسبت بزرگداشت شصت سالگی مينا اسدی ،

شاعر، نويسنده و ترانه سرای معاصر ايران

(چاپ شده در سايت های اخبار روز، پيك ايران، روشنگری، ديدگاه، گويا  مارچ ٢٠٠٣)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

دوستان گرامی،

از اينكه نمی توانم در كنارتان باشم ، بسيار متاسفم. می دانم كه جايم چندان هم خالی نخواهد بود، چرا كه بسياری از دوستان و همراهان ديگر، امشب در مراسم بزرگداشت مينا اسدی حضور دارند و هر يك بنوبه ی خود سهمی در ادای احترام به اين هنرمند بيدار و توانا بر عهده گرفته اند. می دانم كه مينا اسدی نسبت به مراسمی اينچنين نظر خوشی ندارد. می دانم از اينگونه ارزيابی ها كه مثلا كدام هنرمند بزرگ است و كدام بزرگتر ، خوشش نمی آيد. می دانم كه از خود بزرگ بينی ها و من باد زدن ها بيزار است.

با اينهمه خوب است كه بداند ارزش حضورش در عرصه ی هنر و اجتماع شناخته می شود. بايد بداند كه ما به ماندنش و سربلند ماندنش ، به صدای معترضش و به زبان صريح و بی ادايش ، امروز بيش از هر زمان ديگر محتاجيم. از گيسو شاكری عزيزم تشكر می كنم كه امشب اين امكان را برای ما ايجاد كرد تا به بهانه ی بزرگداشت شصت سالگی به مينا بگوييم كه حضورش برای ما موهبتی ست.

اشعارش را ورق می زنم و به دهه ی چهل بازمی گردم . شاعری جوان با مخاطبش عهدی می بندد آنجا كه می نويسد:

... صداقت در من هست

و مهربانی با من هست

و همه ی چيزهای خوب و روشن.

باور می كنم

باور می كنم

و صادقانه می گريم

و برای خوبی هايم

و برای قلبم

و برای سكوت مهرآميزم

جايزه ای نمی خواهم... (جستجو در باد، ١٣٤٩)

 

مينای جوان آن سالها راهی دشوار در پيش داشت. راهی كه پيش از او فروغ فرخزاد آغاز كرده بود . انبوه شاعران و نويسندگان مذكر نگاه خوشی به حضور زنان سركش و جسور نداشتند . آنها را خودی نمی دانستند . نگاهشان می گفت كه زن را يا در خانه می خواهند و يا در رختخواب. انديشه را اما، تنها حيطه ی خود می دانستند. روزگار تهمت و افترا بود به زنانی كه می رفتند تا پای در عرصه ی انديشه بگذارند و رد پايی محكم از خود بر جا بگذارند. شاعر جوان ما اين خطر را حس می كند آنجا كه می نويسد:

... سلام دوستان

همانگونه كه با شتاب می گذرم

با شتاب بازمی گردم

و صداقت را

در وجود شما می يابم

و از خنجرهايتان

تنها برق آنرا

كه روشن و صادق است

می بينم ...(همانجا)

 

مينای جوان شعر می گويد، ترانه می سرايد و بعنوان روزنامه نگار كار می كند می آفريند ، تك نفره می ايستد، باج نمی دهد، باج نمی گيرد، شاعر گل و بلبل نيست، شاعر دردهای زمانه است ، زبان صادق انسان معترض است :

 

 

... مادرم می بيند

می شنود

اما گاهی

قيمت عينك يا سمعك را می پرسد

و هميشه نگرانست

مبادا كه يكی ازما

حرفی بزند

كه سر سبزش

بر باد رود... (زندگی ، ١٣٥٠)

 

مينا اسدی شاعر آزادی است . بهانه ی او برای زيستن اين است : ... سر به عاشقی بسپاريم ، يكديگر را دوست بداريم... . و خود از اين عشق پرچمی می سازد . عشق او به آزادی و به رهايی مردمی كه دوست می دارد ، در بند بند اشعارش حس می شود. شور او به در ما شور بر می انگيزد و صدای معترضش كه مصلحت نمی شناسد ، صدای ما می شود آنگاه كه می گويد: يك نام برای تمام خيابانها، يك كلام برای تمام زبانها و يك فرياد برای تمام انسانها: آزادی ( ١٣٥٧ ).

هنگاميكه آن انبوه قلمزنان در سالهای نخستين انقلاب با خمينی به معامله و مغازله پرداختند، او بر سر آزادی حاضر به معامله نشد و باز تك ايستاد. او با هوشی كم نظير بسيار زود دريافت كه رويای آزادی سرابی بيش نبوده است و يكسال پس از انقلاب در سوگ آزادی نوشت:

 

آزادی ، ای كلام حق، بنگر

خاك است كه شد كنون ترا بر سر

گلگون كفنا كه جان ز كف دادی

تا قصه ی غم به سر رسد آخر

افسوس كه در بهار آزادی

جای گل و ساقه های بارآور

روييد به دشت، خار استبداد

روييد به باغ، دشنه و خنجر

...

ای آنكه به حيله و ريا گشتی

خورشيد طلوع كرده از خاور

بردار حكايت من و ما را

انديشه به ما كن و ز من بگذر

اين قصه ی نيمه می شود آخر

هشدار كه آن نماند و اينهم نيز

آينده بكار ما شود داور. (در سوگ آزادی، ١٣٥٨)

 

مينا اسدی از آنهنگام شاعر تبعيد شد. چاپ آثار او در ايران ممنوع اعلام شد و نشرياتی چون كيهان تهران او را ضدانقلاب و مفسد فی الارض ناميدند. او اما از پا ننشست . فعالتر و پرشورتر از هميشه ، از شهر به شهر ، از كشور به كشور رفت و در شبهای شعر حضور يافت . با آن صدای رسا و لحن پر شور، با دستهايی كه در پايان هر شب شعرش بهم می پيوست ، ايرانيان تبعيدی را به اتحاد در مقابله با حكومت اسلامی فرا می خواند:

 

وطن ممنوع!

در شعرهای ممنوع،

ترا خواهم سرود.

با قلم های ممنوع،

بر كاغذهای ممنوع،

ترا خواهم نوشت،

در نامه های ممنوع،

ترا خواهم گريست،

و در خانه های ممنوع،

ياران ممنوع را

بوسه باران خواهم كرد

...

او از زبان تبعيديان ، زيباترين سرود را برای ايران ، وطن ممنوع، می خواند آنجا كه می نويسد:

 

... از كدام خاطره در گذرم،

با چين های عميق پيشانيم؟

از شب خاطره های توست

كه گيسوانم به سپيدی می نشيند،

...

با اندوه تو زنده می مانم،

با اندوه تو رشد می كنم،

و در اندوه تو

دستی می شوم،

سزاوار همدرديت.

می نشينم و بر تو می نگرم.

كودكی ام، در قطار آسودگی

از مازندران من

می گذرد.

رنگين كمان خوابهای بلوغم،

كابوس پاييزی جنگل را

گلگون می كند.

دريای ماسه و عشق و ماهی،

دست تنهايی ام را می گيرد.

و صدايم با قصه های روزهای تو،

كودكانم را به سرزمين ناديده فرو می برد.

...

وطن ممنوع!

زينروست كه در انديشه ی تو

كار خواهم كرد.

زبان ممنوع ترا درس خواهم داد.

و به كودكانم خواهم گفت،

فاجعه ی عريان ترا،

در خواب خرگوشی جهان،

در آوازی بخوانند. (١٩٨٢ ، استكهلم)

مينا اسدی در زبان شعرش سخت جدی ست و گاه بسيار غمگين و در عين حال قاطع، روشن و بی تعارف . از پس كلمات و نوع تركيب واژه ها به حالتها و حسهای شاعر در هنگام سرودن شعر می توان پی برد. اما غم و درد در شعر اسدی ، هرگز به ياس فلسفی ، به بی عملی بدل نمی شود . در پس تك تك اشعارش، ذهن پوينده ی شاعری حضور دارد، كه با تمام نيرو به جهان بيرون از خود و به تغيير آن دلبسته است و مخاطب را در هرقدم به بر عهده گرفتن سهمی د ر اين تغيير فرا می خواند.

بسياری از كسانی كه مينا اسدی را بعنوان شاعر می شناسند، شايد ندانند كه او تعداد زيادی مطلب و مقاله و تفسير سياسی و اجتماعی نوشته است و اينكه يكی از ديگر نقاط قوت او در طنز نويسی سياسی است. آنچه نوشته های او را از بسياری ديگر متمايز می كند، نگاهی تيز بين و بی تعارف و قدرت پيش بينی اوست در تحليل اوضاع. نگاه منقد اوست به ساختارهای سنتی موجود در ذهن مدعيان دفاع از مدرنيسم.

اولين نفر يكی از تاثيرگذارترين و تيزبينانه ترين نوشته های مينا اسدی است كه بعنوان سندی از امروز ما باقی خواهد ماند. خودش چند سال بعد در مطلبی می نويسد:

آن روزها كه در مقاله اولين نفر امروز را پيش بينی كردم و نوشتم ورود آبليموی يك و يك يك اتفاق ساده نيست بلكه آغاز يك برنامه دراز مدت است و تا ابراز ندامت تك تك آوارگان و بی اعتنا كردنشان نسبت به رويدادهای ايران ، نهضت ادامه دارد و سر كيسه ی شل شده يك رژيم غارتگر محض خنده نيست و صد البته قصد و غرضی را دنبال می كند، دوستداران دمكراسی كه تازه كله پاچه ی ذبح اسلامی را با چاشنی آبليموی وطنی نوش جان فرموده بودند چنان بر آشفتند كه انگار كسی به آنها فحش ناموسی داده است. اين دوستان آزاديخواه ضمن دلجويی از كسبه ی محترم و بانيان اين عمل خير، از سر طعنه و تمسخر مرا شاعر نهضت تحريم آبليمو خواندند ... قدم به قدم به دنبالمان آمده اند و رد پايمان را جسته اند . نرم نرمك آمده اند و در كنار ما جا خوش كرده اند... در تو... او ... شما ...

راديوهايمان بخاطر نوستالژی اذان پخش می كنند ... روز قتل... ضربت خوردن و شهادت نيمه تعطيلند... خانمهای مكش مرگ مايی كه در رقاص خانه ها اليزابت تايلور و مادونا هم به گرد پايشان نمی رسيدند در آنجا حضور فعال داشتند با روسريهايی تا روی دماغشان. آقايانی كه از آرمانی و ديور پايين تر نمی پوشند آمده بودند با پيراهن های سياه يقه بسته و تسبيحی در دست كه يا ابا عبدالله گويان بر سروسينه می زدند...

مجموعه مطالب مينا اسدی كه با نام سيما ساعی و از زبان يك زن خبرنگار نوشته است ، از يك پرداخت واحد در مورد موضوعات گوناگون سياسی روز تشكيل شده است. خط اصلی همه مصاحبه ی زن خبرنگار است با تيپهای گوناگون در مورد يك موضوع. طنز برخاسته از اين نوشته ، نه تنها ساختگی نيست ، بلكه آنقدر به واقعيت نزديك است كه مخاطب را به خنده ای تلخ وا می دارد ، به خودش. به تمام آن پوسيدگيهای بازمانده در پس ذهنش كه پشت پرده ای ضخيم پنهان كرده است. خانم خبرنگار ما تنها اين پرده را كنار می زند . نمونه ای از اين يادداشتها را در مصاحبه ی خانم خبرنگار با يك آقا در مورد روز زن بخوانيم آقا شديدا بر آشفته و مخالفت خود را با اين روز اعلام می دارد. خبرنگار می پرسد:

- ... دليل مخالفت شما با روز زن چيست؟

-          -          اصلا چرا بايد اين روز با بقيه ی روزها فرق داشته باشد. مگر والده ی محترم بنده كه ده شكم زاييد روز هشت مارس داشت؟ بنده روز هشت مارس را بر خلاف خواسته ی قلبی ام، از ترس والده گرامی ، همسر محترم، خواهر فمينيست و دختر مد روزم جشن می گيرم و همراه زنانی كه اينجانب را به آتش كشيده اند از اين جشن به آن جشن، از اين سخنرانی به آن سخنرانی می روم و جرات اعتراض ندارم.

-          -         ممكنست كمی بيشتر در مورد مادرتان صحبت كنيد؟

-          -         دست روی دلم نگذاريد. خانم والده ی محترم به محض خارج شدن از ايران، شده اند جلو دار جنبش زنان. زن بنده را عليه بنده تحريك می كنند. خواهرم را فمينيست كرده اند و از دخترم هم يك بی حيا و بی چشم و رو ساخته اند. بنده در ميان اين جنبش خانگی، تك و تنها و غريب افتاده ام و جرات نفس كشيدن هم ندارم. مگر زن علی آقا زن نيست. مگر زن آقا محسن زن نيست...

-          -         بيچاره شما! حالا بفرماييد كه آيا مادر شما با شما زندگی می كند؟

-          -         نه خير خانم جان. خانم بنده پيش مادر و خواهرم زندگی می كند. توی خانه ی مادرم انجمن بانوان و دوشيزگان است. اگر می خواهيد اخلاقتان خراب بشود، يك تك پا تشريف ببريد منزل خانم والده...

-          -         لطفا بفرماييد كه...

-          -         مرد در حال فرار: من سگ كی باشم كه بفرمايم. برويد... برويد... مگر نمی بينيد... دارند می آيند... اوناهاش... خودشانند... مادرم... زنم... خواهرم... دخترم... بيچاره شدم. عجب روز مبارك و ميمونی! عجب روز با سعادتی! عجب روز هشت مارسی!!

يكی ديگر از جنبه های توانايی مينا اسدی در خلق اثر هنری را من در داستان نويسی او می دانم . سه نظر درباره ی يك مرگ مجوعه داستانی است كه از كلاژهای مختلف تشكيل شده و در يك خط اصلی بيكديگر مرتبط است . در اين مجموعه داستان سرنوشت زنانی ترسيم می شود كه قربانيان تربيت در چارچوبهای مرد سالارانه هستند. زنانی كه ارزش وجودی خويش را در تعريف جنس مخالف از خود می جويند، بدون اينكه كمترين آگاهی از جوهر وجودی و قابليتهای سوخته ی خويش داشته باشند.

آنچه در من شوق تنظيم اين مجموعه داستان را برای اجرای صحنه ای را ايجاد كرد ، علاوه بر موضوع‌، قدرت فوق العاده ی تصويری متن بود. پس از دوبار خواندن متن برايم تك تك لحظات اجرايی در صحنه كاملا محسوس و روشن بود. وقتی به مينا اسدی زنگ زدم تا از اواجازه ی اجرای متن را بگيرم، گفت: اين متن چندين سال پيش چاپ شده و من هميشه از خودم پرسيده ام، آيا در ميان ايرانيان تئاتری هيچكس نيست كه به قابليت های صحنه ای اين متن پی برده باشد؟ او بسيار شاد شد كه پاسخ اين سوالش مثبت بوده است. سه نظر درباره ی يك مرگ يكی از موفق ترين نمايشهای من بود.

در مورد آثار مينا اسدی می شود بسيار نوشت ، در مورد ترانه سرايی ، شعر ، زبان طنز و نگرش او، شاعری كه بيش از نيمی از عمرش را وقف كار فرهنگی كرده است. چرا اينقدر در مورد آثار او كم كار شده است ؟

خود او در جايی می گويد: .. زنان بسياری ايستادند... متوقف نشدند... نماندند.. نگنديدند و جنگيدند كه جهان پر از زن باشد... پر از زنانی باشد كه بار همه ی تهمت ها و توهين ها و حقارت ها را بر دوش می كشند. تا ديگر حكايت روزگار ما، داستان آقايون دست خانوما رقص نباشد... تا زن باشد، حضور داشته باشد و بشكفد و ببالد و در همه عرصه های اجتماعی، سياسی، فرهنگی قد علم كند و قحط النساء نباشد.

می دانم كه بزرگترين آرزويش كوتاهی دست بختك ناميمون حكومت اسلامی از سر ملت ايران است . می دانم كه تا برقراری ايرانی آزاد و دمكراتيك از پا نخواهد نشست. می دانم كه قلمش ، شعرش ، صدايش، صدای رهروان راه آزادی است و سرشار از اميد است آنجا كه می نويسد:

 

... دوباره می شود از خانه های شاد گذشت

دوباره می شود از كودكان ترانه شنيد

دوباره می شود از عشق گفت و زيبا شد

دوباره می شود ، آری

اگر بپيونديم

به ديدگان پر از انتظار شب زدگان

دوباره می شود، آری

اگر شكسته شود

شب سكوت و

شب ترس و ياس ما، ياران

هلا! توان همه عاشقان در تبعيد،

هلا! توان همه عاشقان در ايران.

 

مينا اسدی گرامی ، برايمان بمان ومثل هميشه استوار بمان . تنهاترين پرنده ی عاشق، اينك خيل بيشمار همراهان را ببين. ما با توايم . با ما بمان. شصت سالگی ات مبارك باد!

 

١٥ مارچ ٢٠٠٣


 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET