مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

ارتباط ميان روشنفكری و اسلام سياسی از مشروطه تا امروز

(بخش دوم : آغاز سلسله ی پهلوی و دوران رضا شاه)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

 در بخش اول به بررسی شرايط و چگونگی شكل گيری انقلاب مشروطه پرداختيم و تلاش كرديم تا دلايل ناكامی اين انقلاب را روشن كنيم . همچنين به عامل روحانيت و اسلام سياسی و نقش پيچيده و در عين حال غير قابل انكار اين عامل در تقابل و به شكست كشاندن هر گونه حركت تجددخواهانه را بررسی كرديم و ديديم كه روحانيت هر كجا منافعش ايجاب كرده به اين جنبش نزديك شده و آنجا كه دريافته است كه حركت اين جنبش با منافعش همخوانی ندارد، با تمام قدرت در مقابل آن ايستاده و در جهت تضعيف آن كوشيده است. از سوی ديگر اعمال قدرت روحانيت بر دستگاه سلطنت را بررسی كرديم و ديديم كه حاكميت شيعه بعنوان يك دستگاه حكومتی پنهان ، چگونه هم بر دربار و حكومت مستبد و هم بر افكار روشنگران مشروطه خواه نفوذ داشته است. اينكه هم حكومتيان و هم بسياری از مشروطه خواهان ، تنها راه ادامه ی حيات خويش را در مماشات با روحانيون و حاكمان شيعه يافتند، تراژدی بزرگ تاريخ ايران است كه شناخت و كاوش آن بسياری از عملكردها و نتايج اسف بار آنها را از جمله در انقلاب ٥٧ روشن تر می سازد. در بخش اول ديديم و در اين بخش نيز خواهيم ديد كه چگونه اين مماشات گران از هر گروه ، بجای تضمين بقای خويش، يكی پس از ديگری از بين رفتند و آنچه باقی ماند ، همانا روحانيت و دستگاه اسلام سياسی بود كه سرخوش و مست از باده ای كه روشنفكری و دستگاه حكومتی برايش تدارك ديده بودند ، توانست قدرت را تماما از آن خود كند و آن را از شكل پنهانی اش به صورت علنی  و تحت عنوان “جمهوری اسلامی ايران“ در آورد.

 در اينكه نفس حركت مشروطه خواهان و طرح شعار و خواست قانون ، آزادی و مساوات، بسيار مهم و مثبت بوده است ، شكی نيست ، اما نمی توان ناديده گرفت كه بسيار ی از اين روشنگران خود از شناخت عميقی نسبت به آنچه می خواستند، برخوردار نبودند و يا در بسياری از موارد منافع شخصی را بر منافع ملی ترجيح دادند . نكته ی ديگر يك اشتباه مكرر تاريخی است و آن اين خيال باطل كه روحانيت و پرچمداران اسلام سياسی با استعمار و استبداد در ضديت بوده اند و بهمين دليل نيز در جاهايی می توان با آنها اتحاد كرد. تخم اين فرض باطل در همان دوران كاشته شد و عواقبش را امروز نيز می بينيم كه ما را به كدام سمت و سو برده است. اشتباه عظيمی كه روشنفكری ما هنوز در بند آن است، تقسيم روحانيون و نمايندگان اسلام سياسی به دو گروه “ارتجاعی“  و “ترقيخواه“ و تقويت يكی در برابر ديگری است كه در بخش اول نشان داديم كه اين تصوير، چرا واهی است و اينكه در عهد مشروطه اين دوگانگی كه ميان رهبران شيعه بوجود آمده بود بر سر چه بوده است . ديديم كه اصل اختلاف يا “دوگانگی“ تنها بر سر قدرت بوده و همچنين بررسی كرديم كه رهبری شيعه چگونه از اين دوگانگی برای حفظ و تداوم حيات و از ميدان بدر كردن مخالفان خويش بهره جسته و همواره در حفاظت از “بيضه ی اسلام“ در كنار يكديگر قرار گرفته است . نقد رهبری شيعه به دستگاه سلطنت نه از زاويه ی آزاديخواهی يا ضديت با استبداد ، بلكه در اعتراض به عدم رعايت قوانين شرعی واسلامی بوده است. يك دسته از روحانيون خواهان حاكميت شرع و يا “مشروعه“ بوده و دسته ی ديگر خواهان “مشروط“ ساختن قدرت شاه از طريق وادار ساختن او به تقويت و پذيرش احكام شرعی در قوانين و در نتيجه علنی ساختن قدرت پنهانی خويش بوده است. يعنی هيچيك از اين دو گروه نه تنها “مشروطه خواه“ نبودند، بلكه در ابتدا اصلا معنای آن را نمی دانستند و وقتی بمرور زمان خواسته های مشروطه خواهان برايشان روشنتر شد و آن را با “ قدرت سياسی شرع“ در تضاد يافتند ، با تمام قدرت در مقابل آن ايستادند . شايد اينكه بسياری از تاريخ نويسان ، دو روحانی (بهبهانی و طباطبايی) را در پيشگامی مشروطه و ضديت با استبداد می ستايند، بدون درنظر گرفتن اين نكته ی مهم كه اين دو تن را انگيزه ی قدرت طلبی در كنار يكديگر قرار داد و نه “قانون خواهی“ و “پيشرفت طلبی“،  منشاء اصلی تحليلهای اشتباه بسياری از ماهيت اين جريان بوده باشد.آندسته از روحانيون نيز كه در آغاز با انقلابيون همراهی كردند ، از اين باور حركت می كردند كه بناست قدرت سياسی دو دستی تقديم آنان شود. آنها از معنای مشروطه خواهی كوچكترين اطلاعی نداشتند و وقتی اين معنا برايشان روشن شد، با تمام قوا در مقابل مشروطه خواهان ايستادند.

 همچنين در بخش پيش ديديم كه چگونه روحانيون به مجلس نفوذ كردند و هر بار كه در مجلس صحبت از آزادی بيان و اجتماعات بميان آمد ، در مقابل اين افكار ايستادند. آنها علاوه بر مخالفت شديد با  آزادی بيان خواهان تسلط روحانی بر دستگاه قضايی بودند و با تحصيل اجباری مخالفت می كردند. به اعتقاد آنها “پسرهای خوشگل و دخترها“ نمی بايست حق تحصيل داشته باشند و خلاصه اينكه از هيچ تلاشی برای تزريق افكار اسلامی به قوانين فروگذار نكردند.[١]

 روحانيون همچنين خواستار توقيف دو نشريه “صوراسرافيل“ و “حبل المتين“ شدند كه از نظر آنها “كفر“ می نوشتند و خلاصه اينكه ارتجاع مذهبی سايه ی شوم خود را بر مجلس شورای ملی گسترد. جالب تر اينكه در تكميل نخستين حكم تشكيل مجلس شورای ملی ، نام “مجلس شورای اسلامی“ نيز قيد شده ، اما از واژه ی “مشروطه“ نامی برده نشد. هر چند كه بعدا در اثر فشار مردم كه خواهان مجلس ملی بودند ، محمد عليشاه فرمانی صادر كرد كه در آن از “عداد دول مشروطه“ ياد شد.[٢]

 بخشهايی از سخنان ملايان در صحن مجلس را در اينجا می آوريم:

 “ ... از مشروطيت چيزی كه در مملكت ما پيدا شده، يك آزادی قلم و يكی آزادی زنان است. اشخاص هستند كه به لباس مشروطيت در آمده مفسده می كنند ... شرع كسی را آزاد قرار نداده و خداوند هم زنان را آزاد خلق نكرده است .... امروز هيچ چيز از برای مجلس مضرتر از اين روزنامه جات نيست... بايد مجازات داد توقيف فايده ندارد... مامردم بايد بدانيم كه مسلمانيم و قانون ما قانون مقدس اسلام است. حتی اگر دهها هزار نفر هم اجماع كنند و خونها ريخته شود، نبايد راضی شد كه بدون تطبيق و تحقيق قانون مجری گردد. حالا بايد از حجج اسلاميه استدعا نمود كه زودتر صرف وقت نموده اين نظامنامه را تمام كنند...“ [٣]

 بعبارت ديگر ، قدرت فلج كننده ی حاكميت شيعه كه يك دستگاه پنهان حكومتی بود و سايه اش هم بر دربار و هم بر مجلس و بر حركتهای آزاديخواهانه ی روشنگران مشروطه سنگينی می كرد ، جزضربه زدن بر پيكره ی انقلاب مشروطه و روح آزاديخواهی و تجدد طلبی ايرانيان ، به انحراف كشاندن و تضعيف مبارزات آزاديخواهان و تثبيت استبداد ثمر ديگری نداشت .

 انقلاب مشروطه با وجود اينكه توانست برای مدتی ارتجاع متحد درباری و مذهبی را در هم بكوبد، به برآمدن يك حكومت ملی نيانجاميد. در اينجا لازم به تذكر است ، كسانی كه علت شكست انقلاب مشروطه را تنها در دخالت نيروی خارجی (روس و انگليس) می دانند، به اين نكته ی مهم توجه نمی كنند كه اختلافات درونی دستگاه حكومتی و رقابتها و عدم هماهنگی مشروطه خواهان نقش بسيار عمده تری در شكست اين تحول ايفا كرد. با وجود اينكه تك تك اين مشروطه خواهان از استعداد و توانايی برخوردار بودند ، نتوانستند در يك حركت جمعی در جهت منافع ملی ايران قدم بردارند.

 با توجه به اينكه حتی مخالفت روحانيت با نيروهای خارجی ، نه از زاويه ی ضد استعماری ، بلكه از جنبه ی مذهبی- عقيدتی ، يعنی “كافر“ بودن آنان بود ، جای بسی تعجب است كه چگونه بسياری از روشنفكران ترقيخواه مصلحت را در همراهی آنان می ديدند. اينكه روحانيون بارها و بارها در مقاطع گوناگون خود “جيره خوار“ دولت انگليس بوده اند و همچنين اينكه سياست انگليس درچندين مقطع مهم تاريخی رو به سوی تقويت “ارتجاع سياه“ داشته است ، اما روی ديگر سكه است كه چون كمتر از آن سخن رفت ، ناديده گرفته شد.

 جالب اينجاست كه عمده كردن نقش عامل خارجی بعنوان عامل تعيین كننده و تلاش برای منحرف كردن افكار از وقايع داخلی بسوی نيروهای روس و انگليس ، از سوی همين روحانيت دامن زده شده و چنانكه بعدا خواهيم ديد، تاثير اينگونه نگرش بر نيروهای “چپ“ نيز عامل ديگری شد كه روشنفكری را بارها و بارها در كنار نمايندگان اسلام سياسی قرار داد.

  روند تحولات سياسی – اجتماعی را در هر كشوری ، روابط درونی آن تعيین ميكند ، هر چند كه عوامل خارجی برای تامين منافعشان ممكن است بخواهند از نتايج اين تحولات بنفع خود استفاده كنند. بعبارت ديگر عامل خارجی می تواند نقش كند كننده يا شتاب دهنده داشته باشد، اما اين ادعای خام كه هر چه بدبختی است زير سر “امپرياليسم“ است، نه تنها نفی عامل مردم در تحولات اجتماعی است، بلكه به نا اميدی عمومی دامن می زند و اين گمان را تقويت می كند كه از آنجا كه تعيین كننده ی نهايی “آنها“ هستند ، پس از تلاش ما چه سود! نتيجه يك بی عملی عمومی و سپردن سرنوشت خويش بدست ديگران و انفعال عمومی است و تمام كسان و جريانهايی كه در اين صد ساله به اين توهم دامن زده اند ، نه دشمنان “امپرياليسم“ ، بلكه تقويت كنندگان عمده سازی نقش بيگانگان و منفعل ساختن مردم يا انحراف جنبش آنها از مقابله با مرتجع ترين نيروهای داخلی ، يعنی ارتجاع سياه مذهبی بوده اند.

 آنچه به سياست انگليس در ايران آندوره بر می گردد ، دو هدف اصلی دنبال می شد ، يكی حفظ نفوذ سياسی و ديگری تامين منافع اقتصادی و تجاری. سياست انگليس در برخورد با نيروهای سياسی ايران از تضاد ميان اين دو هدف ناشی می شود، چرا كه لازمه ی حفظ نفوذ سياسی، وجود حكومتی بی اراده و عقب مانده است كه اين نفوذ را بپذيرد، در حاليكه لازمه ی تامين منافع اقتصادی ، رسيدن كشور به حدی از امنيت و رشد اقتصادی است كه بدون وجود ثبات و رشد سياسی ممكن نيست. يحيی دولت آبادی در كتاب  ارزشمند “حيات يحيی “ بدرستی بدين نكته اشاره می كند:

 “ خارجه ها هم غير از منافع شخصی خود منظوری ندارند و البته در آبادی و امنيت مملكت بهتر می توانند از تجارت خود فايده ببرند.“

 با درك اين نكته ی مهم به راز اين حقيقت پی خواهيم برد كه چرا انگليس در هر مقطع جهت پشتيانی، خود را از سويی به سوی ديگر برگردانده است و در عين حال در بسياری مقاطع از روحانيت و اسلام سياسی در ايران پشتيبانی كرده است .

 كسانيكه از پناه بردن سران مشروطه به سفارت انگليس بعد از به توپ بسته شدن مجلس اول توسط محمد علی شاه ( كه همه ی شواهد حكم بر اين دارد كه به تحريك مذهبيون و پس از سوء قصد به جان او توسط گروه ستارخان انجام شد) ، نتيجه می گيرند كه انقلاب مشروطه وابسته به بيگانه بوده است، لطمه ای بزرگ بر اعتماد بنفس مبارزين آزاديخواه وارد كرده اند و چنين نتيجه گيری يا می تواند مغرضانه باشد و يا ناشی از نا آگاهی از شرايط و سلسله ی بهم پيوسته ی وقايع . آرين پور می نويسد:

 “ كسانی بر آنند كه مشروطه ی ايران يك متاع انگليسی بود... اين اشخاص با استدلال به اينكه در جامعه ی آنروزی ايران موجبات تاريخی به اندازه ی كافی برای وقوع چنين حادثه ی شگرفی وجود نداشت، می خواهند سهم مردم ايران را در جنبش مشروطه خواهی ناچيز و سران انقلاب را آلت بی اراده ای در دست سياستمداران انگليس جلوه دهند...“ [٤]

 دوران حكومت رضا شاه

 پيش از اين اشاره كرديم  كه قدرت مذهبيون همچنان باقی بود و با روحيه ی ناسالم و قدرت طلبانه ی سران مشروطه در هم آميخت و شرايط سقوط را فراهم آورد. برهمين زمينه ، امكان بقدرت رسيدن رضا شاه فراهم شد.در عين حال دولت انگليس كه تا پيش از آن با حمايت از تشكيل حكومتهای محلی برهبری روحانيون و در مناطق نفت خيز پشتيبانی می كرد ، تا هر جا منافعش ايجاب می كند ، از آن بهره ببرد، جهت حمايت خود را از “ارتجاع سياه مذهبی “  بسوی رضا خان برگرداند، چرا كه تا آن هنگام روحانيون و مذهب ، ابزار مثبتی برای مقابله با انقلاب در حال شكل گيری روسيه بودند، اما پس از تعميق تحولات داخل روسيه و وقوع انقلاب اكتبر ، جهت حمايت انگليس بسوی حكومتهای رفرميست بازگشت ودر نتيجه رضا خان “سردار سپه“  از اين حمايت برخوردار شد. رضا خان در آغاز حكومت خود توانست حمايت جمعی از روشنفكران را بخود جلب كند. مجلس مشاوره ی خصوصی در دوران اول حكومت وی و شركت ترقيخواهانی  چون دكتر محمد مصدق، يحيی دولت آبادی، مشيرالدوله ، مستوفی الممالك ... در اين مجلس نشاندهنده ی پشتيبانی اين گروه از حركتهای اوليه ی وی در زمينه ی رفرمهای اساسی و توقف آشفتگی دستگاه دولت بود. همچنين همانطور كه يحيی دولت آبادی اشاره می كند، رضا خان در آغاز تمايلات جمهوريخواهی داشته است . رضا خان با وجود اينكه با رضايت ناخواسته ی روحانيون و پشتيبانی انگليس بقدرت رسيد ، توانست عرصه اعمال قدرت روحانيون  را تا حدودی محدود كند. همچنين به تقليد از رفرم آتاتوركی ، قدمهايی برای مدرنيزه كردن ايران برداشت . رضا خان بخش عظيمی از املاك روحانيون را غصب كرد و به قدرت انحصاری آنها در خريد و فروش املاك لطمه وارد آورد . همين محدوديت باعث شد كه روحانيون از ساختار فئودالی اقتصاد خويش فاصله گيرند و به عرصه ی تجارت روی آورند و پايگاه اقتصادی خود را به بازار و بعنوان بزرگترين اليگارشی مالی منتقل سازند. كسروی در مورد نفوذ مالی “عمامه بسران“ می نويسد:

 “ اما روزی خواران ايشان از دو راه است: يكی از پول هند كه سالانه با دست نمايندگان انگليس به حجج الاسلام رسد... ديگری از پولهايی كه بازرگانان و توانگران “مقدس“ ايران فرستند يا خود برند... اين گروه بازرگانان يا حاجيان گروهيند كه با مشروطه دشمنند و بتوده و به كشور بدخواه می باشند. همانكه نام ميهن پرستی يا قانون يا مانند آن شنوند گستاخانه ريشخند كنند... در اين كشور زيند و با هر گونه نيكی درباره ی آن دشمنی نمايند...“ [٥]

 با اينهمه رضا خان با وقوف به قدرت و نفوذ مردمی روحانيون و طبق گفته ی خودش طبق مصلحت ، ارتباط خود را با آنها حفظ كرد و همواره تلاش می نمود تا حمايت آنها را بخود جلب كند. همين امر باعث شد كه روشنفكرانی كه در آغاز از او حمايت می كردند، يكی پس از ديگری راه خويش از او جدا سازند . روحانيون كه با جمهوريخواهی و در نتيجه محدود شدن قدرت خويش شديدا مخالف بودند ، در اين مرحله به طرفداران سرسخت “سلطنت“ بدل شدند و راه را برای رسيدن رضا خان به پادشاهی هموار كردند.

 در نتيجه ی سازش رضا خان با روحانيون كه منجر به پراكنده شدن روشنفكران از حول وی شد، زمينه برای رشد حكومت استبدادی  بار ديگر فراهم گشت . بعبارت ديگر ، رضا خان كه بعد رضا شاه شد، هر چند در آغاز توانست در سطح و بطور ظاهری ، قدرت روحانيت را محدود كند، اما نتوانست نفوذ عميق و ايدئولوژيك اين نيرو را ناديده بگيرد. بعبارت ديگر روحانيت ترجيح می داد كه رضا خان بعنوان “شاهنشاه مقتدر“ حكومت كند تا دليلی وجودی اش بعنوان حامی “مستضعفين“ و “ستم ديدگان“ بزير علامت سوال نرود . حتی تا بدانجا پيش رفت كه فتوا صادر كرده ، اطاعت از رضا خان را وظيفه ی  دينی اعلام كرد.

 در دوران رضا شاه كه با اتكا به حمايت انگليس بقدرت رسيد ، مجموعه ای از تضادها و تناقضات را می بينيم. از يكسو رفرم ، نوسازی ، محدود ساختن قدرت روحانيون و دگرگونی غير قابل انكار چهره ی ايران ، از سوی ديگر نفوذ روحانيون در بين مردم ، ناپيگيری رفرمها و سر انجام ايجاد و تقويت ساختار استبدادی حاكميت رضا شاه .

 از يكسو اتكاء بر روشنفكران و روشنگران تجدد خواه در دوران آغازين قدرت گيری و از سوی ديگر روی آوردن به روحانيون و تظاهر به دينداری كه باعث فاصله گرفتن روشنفكران از دستگاه دولت شد. 

  در اين دوره با روشنفكران زيادی روبرويیم كه هر چند در عرصه انديشه و هنر آثار ارزنده ای آفريدند و هر چند به نقد استبداد رضا شاهی و قدرت شيعه دست زدند، اما كماكان و در ضمير ناخودآگاه غلبه بر نفوذ اسلام را ناممكن می يافتند . نامهايی چون كسروی، ملك اشعرای بهار، جمال زاده و دهخدا تنها چند نمونه از اين  دسته اند.

 در اينمورد دلارام مشهوری می نويسد:

 “... اين كسان از ملك الشعرا بهار و علامه قزوينی تا كسروی و جمالزاده هر چند در انتقاد از اسلام سخنانی گفتند، اما به تايید و توجيه آن نيز پرداختند و درست همين انتقاد ، تايید آنها را وزنه ی مخصوصی می داد. آنها مطالبی را در ستايش اسلام مطرح ساختند كه در طول هزار سال از هيچ عمامه بسری بر نيامده بود. بررسی آثار اين كسان نشان خواهد داد كه تسلط فزاينده ی تفكر اسلامی از ورای حركت يك گام به پيش و دو گام به عقب، چگونه در دوران پهلوی جامعه ی ايرانی را در می نورديد. تنها نمونه وار آنكه، كسروی كشف كرد، حجاب اسلامی اصولا يك پديده ی ايرانی است و رسم دربارها و حرمسراهای شاهان!...“ [٦]

 بسياری از اين روشنفكران  براين تصور باطل صحه گذاشتند كه “اسلام واقعی“ با آنچه “ به نام اسلام“ انجام می شود، تفاوت دارد. برخی نيز بجای برخورد با قدرت اسلام در عرصه ی سياست و اجتماع ، با روی آوردن به“گذشته“ و بسوی نوعی ناسيوناليسم ايرانی ، راه سهلتر را برگزيدند. در مقايسه با روشنفكران عهد مشروطه ، می توان گفت كه روشنفكران اين دوره از بسياری جهات از جمله توانايی رهبری معنوی جامعه ، دچار يك عقبگرد شده بودند. در داخل حكومت نيز پس از كنار رفتن روشنفكران سياسی ، راه برای پا گرفتن فرهنگ “شاه پرستی “ باز شد.

 بعبارت ديگر تحولات ظاهری دوران رضا شاه بهيچوجه با تحولات اجتماعی همراه نبود. روحانيون عليرغم محدوديتهای ظاهری ، مشغول تجديد قوا بودند و همچنان از هر فرصتی برای تقويت نفوذ خود استفاده می كردند.

 در بخش سوم اين مطلب به دوران محمد رضا شاه و تركيب نيروهای روشنفكری ايران خواهيم پرداخت.

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET