مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

داريوش همايون

آينه ای در برابر خويش ، آينه ای در برابر ديگران [م]

(چاپ شده در تلاش ، شماره ١٨، مارس ٢٠٠٤)

 

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

نوشتن در مورد داريوش همايون ، سياستمداری كه نزديك به هفتاد و پنج سال سن دارد و به مقتضای ساليان دراز حيات خويش، تجربه ی زندگی در دوره های گوناگون تاريخ معاصر ايران را پشت سر گذاشته است ، برای من از چند نظر دشوار است. اول اينكه ايشان يك سياستمدار است و من نيستم. دوم اينكه ايشان به يك نظام موروثی هر چند مشروط دلبسته اند و من نيستم. سوم اينكه ايشان در زمان حكومت پهلوی در مدتی هر چند كوتاه (يكسال) در مقام وزارت اطلاعات و جهانگردی ( كه البته بسياری به سهو يا به عمد آن را با وزارت اطلاعات از نوع ساواك و ساواما اشتباه می گيرند) ، وظيفه ی ارائه ی چهره ای دمكراتيك از حكومت پهلوی در انظار جهانی را بر عهده گرفتند كه می دانيم و می دانند كه اين چهره عليرغم اعلام فضای باز سياسی برای خروج نظام پهلوی از بن بست سياسی ، چندان واقعی نبوده است.

با اينهمه بر اين باورم كه داريوش همايون بعنوان يك شخصيت سياسی و فرهنگی تاريخ معاصر ايران ، دارای ويژگيهای ديدگاهی، نوشتاری و شخصيتی است كه نمی توان به سادگی از آن گذشت يا نسبت بدان بی اعتنا ماند. يكی از اين ويژگيها به شخصيت سياسی وی بازميگردد و به شهامت وی در نقد گذشته و حال ، نقد خويش و ديگران و بيان صريح و شفاف نقطه نظرات و ديدگاههايش كه در كمتر شخصيت سياسی از راست گرفته تا چپ می توان سراغ گرفت. استقلال رای و نظر و فاصله گرفتن از دغدغه ی از دست دادن همراهان يا هراس از تنها ماندن، بخصوص در مورد يك سياستمدار ايرانی، امری رايج نيست.

انتشار كتاب ديروز و فردا (٨١-١٩٨٠) ، يعنی دو سال پس از انقلاب و در تبعيد ، اولين و پايه ای ترين نشانه ی تلاش وی در تحليل وضعيت امروزی جامعه ی ايران با نگاهی منقدانه به گذشته ای كه خود وی جزئی از آن بوده است و با اميد راهگشايی بسوی آينده محسوب می شود. نقد وی به كاستيهای نظام پيشين و تحليل وی از تركيب و چگونگی نيروهای سياسی و اجتماعی آن دوره ، از تحليلهای سياه و سفيد بسياری از مخالفين نظام پادشاهی ، منطقی تر و اصولی تر بنظر می رسد. همايون در مورد ايندوره ، يعنی دوران بازنگری اينچنين می نويسد:

... ‏در فرصتی که بر اين جامعه تحميل کرده بودند می شد پايه های استوار جنبشی را گذاشت که به دردشناسی ‏جامعه پردازد؛ مسائل بنيادی را که نمی گذاشت اين مردم از تيرگی وابتذال و بيدانشی و جمود سده های دراز ‏بدرآيند باز کند؛ آينده ای را که شايسته ملتی با جايگاه تاريخی، استراتژيک، فرهنگی، و اقتصادی ايران است ‏بشناسد و رو به آن بتازد. زمان، زمان سياست ورزی و رقابت برسر قدرت نمی بود ــ هنوزهم نيست ــ می ‏بايست از ريشه دست به کار شد. در پيرامون، تقريبا همه يا درگير گذشته بودند يا در سودای خام تجديد آن. ‏می بايست از تقريبا همه، فاصله گرفته می شد؛ می بايست جرئت متفاوت بودن وتنها ماندن يافت.
‏ تنهاماندن در آن خرده جهان دلگير و سترون لازم بود ولی آسان نبود و درگيريی همه سويه می طلبيد ــ با ‏موافق و مخالف،  با خودی و غير خودی،  و با جمهوری اسلامی که نشسته بود و شاخ و درخت را از بن می ‏بريد.  هر که می خواست می توانست ببيند که دشمن در بيرون فنجان است. آن درخت بود که اهميت داشت، نه ‏خرده حسابهای شخصی و سياسی و تاريخی گروههائی که خرده حسابها را علت وجودی خود گردانيده بودند. ‏در اين تعبير، موافق و مخالف معنی نمی داد. اگر می بايست از آن فنجان بيرون آمد و به درخت انديشيد، ‏موافقان گاه همان اندازه گمراهی نشان می دادند که مخالفان،  و مخالفان همان اندازه  به بيرون آمدن از "گتو" ‏ها شان  نيار داشتند  که موافقان. می بايست با همه روبرو شد و آينه زشت نما را دربرابر همه چهره ها، پيش ‏از همه چهره خود، گرفت. چنين نگرشی به تبعيديان از هر رنگ، دشمنی را از ميانه حذف می کرد. اگر ‏مخالفی بود، حتا اگر رفتار دشمنانه می کرد، اساسا از همان مقوله می بود. او نيز بايست سرانجام بر بيهود گی ‏موقعيت خويش آگاه می شد و به نيروهای آينده ساز، نه گذشته نگر می پيوست. ولی حتا با چنين ديد بلند گشاده ‏ای باز کسانی را می بايست در بيرون گذاشت. اينان زمينهای شوره ای بودند که سعی و عمل در آنها ضايع ‏می گرديد."

همايون با بازنگری خويش در تاريخ معاصر ايران و انگشت گذاشتن بر گره ها از يكسو و رسيدن به ضرورت ايجاد يك گفتمان دمكراتيك ميان نيروهای سياسی با گرايشهای فكری گوناگون از سوی ديگر، به ايجاد فضای گفتمان مدرن كه البته همچنان راهی دراز در پيش دارد، ياری رساند.

اينكه داريوش همايون از سوی بسياری از سلطنت طلبان يا بقولی شاه الهی ها مورد هتاكی قرار می گيرد و آماج فحاشی و كينه ورزيهای اين دسته قرار دارد، بهيچوجه تصادفی نيست. همايون به آنها شبيه نيست و همانند آنان نمی انديشد. همانند آنان حكومت پهلوی را حكومتی سراسر بی عيب و نقص ارزيابی نمی كند ، بلكه آن را به شيوه ای اصولی و با تعمق در تك تك سياستهای پيش گرفته شده ی آن دوران به نقد می كشد. وی همانند آنها خواهان بازگشت حكومت پهلوی بدان گونه كه پيش از انقلاب بوده و با همان خصايل استبدادی و اتوريتر نيز نيست. همايون فرهنگ چاپلوسی و بله قربان گويی را بر نمی تابد و آن را يكی از عوامل ايجاد و تحكيم استبداد و شاه مستبد می داند. او می داند كه تنها در نقد بيرحمانه ی گذشته و باز انديشی است كه راه برای رسيدن ايرانيان به دمكراسی هموار می شود. اين بازنگری و نقد بيرحمانه در تمامی جريانهای فكری می بايست رخ می داد و بدهد تا از درون آن بتوان راه را برای تحقق آرزوی ديرينه ی ايرانيان يعنی دمكراسی هموار كرد. بسياری از بانيان جريانهای فكری چپ و راست ، همچنان ترجيح می دهند كه با انداختن تمامی تقصيرها بر گردن ديگران سهم خود را در آنچه بوده و نامطبوع بوده است ، انكار كنند. يعنی راه سهل تر را برگزيدند و وجدان خويش آسوده. البته مسلم است كه در نقد گذشته ، نقد قدرت سياسی بدليل برخوردار بودن از تمامی امكانات برای تعيین شرايط اجتماعی و سياسی ، از الويت ويژه ای برخوردار است، اما اين بهيچوجه بدان معنا نيست كه آن نيروهايی كه بنا بود يا بناست آلترناتيو قدرت سياسی باشند، عملكردها و افكار خود را بی عيب و نقص بينگارند و از پذيرفتن مسئوليت شانه خالی كنند.

پس حضور همايون در عرصه ی سياسی از دو نظر قابل ملاحظه است، يكی در تلاشی كه وی در جهت دمكراتيزه كردن گفتمان دمكراتيك ميان هواداران پادشاهی انجام می دهد ( كه به منزوی شدن گرايشهای استبدادگرايانه در ميان اين جريان ياری می رساند) ، ديگری و مهمتر از آن ياری رساندن به ايجاد يك فضای سالم و دمكراتيك ميان جريانهای گوناگون فكری كه خود را هواداران برقراری دمكراسی در ايران می خوانند. به باور من ، همايون بدليل اينكه پيش از آنكه يك عنصر سياسی باشد، يك روشنفكر سياسی است و از دانش گسترده ای، چه در عرصه ی سياسی و چه در عرصه ی تاريخی برخوردار است، توانسته است در تغيیر گفتمان سياسی اين سالها تاثير مثبتی بر كل جريان روشنفكری بگذارد . تاثيری كه حتی مخالفين سياسی وی را نيز شامل می شود.

همانطور كه پيش از اين نيز اشاره كردم، همايون با اينكه هوادار نظام پادشاهی مشروطه است، خواهان بازگشت به گذشته يا بعبارت ديگر در حسرت گذشته ی پرشكوه ( بروايت بسياری از سلطنت طلبان) نيست، بلكه با ارائه ی تحليلها و ديدگاههای خود بر ضرورت برقراری دمكراسی پارلمانی و ليبرال تاكيد می ورزد و از آن يك شعار نساخته است ، بلكه در مطالب و تحليلهای خود آن را باز كرده ، از همه سو بدان نگريسته و با اجتناب از كلی گويی ، معانی و مفاهيم و پيش شرطهای ايجاد دمكراسی را مورد بررسی و تحليل قرار داده است. او از بسياری از همسن و سالهای خود كه تنها به خاطره گويی بسنده كرده اند و طبعا خود قهرمان ماجراها بوده اند تبعيت نكرده است ، بلكه وقايع را در ارتباط منطقی خود با يكديگر و به قصد بررسی چرايی آنها بازگو می كند.

يكی از ويژگيهای مطالب و تحليلهای سياسی همايون در منحصر به فرد بودن ادبيات نوشتاری آن است كه با ادبيات تكراری و كليشه ای بسياری از روشنفكران سياسی كه بيشتر به زبان ترجمه ای می ماند ، فاصله ی بسيار دارد و در ادبيات سياسی معاصر حتما جزو نمونه های برجسته خواهد ماند. ادبيات سياسی همايون نشان از تسلط او بر ادبيات فارسی و توجه وی به زيبايی شناسی زبان و دقت او در رعايت همخوانی فرم و محتوا دارد. دقت در انتخاب واژه ها و پرهيز از شلختگی در جمله پردازی ، نشان از دقت ذهنی و زبانی نويسنده دارد.

ويژگی ديگر و بس مهمتر نوشتارهای همايون ، پرهيز ار ارائه ی تحليلهای قالبی است . پرهيز از سياه و سفيد ديدن و پرهيز از كلی گويی و مبهم گويی. با توجه به اينكه من نوشته های اهل سياست را مجدانه دنبال می كنم، كمتر نمونه ای در ميان شخصيتهای سياسی معاصر يافته ام كه بدور از ملاحظات و حسابگريهای رايج، به كنه مطلب بپردازد. نمونه های درخشان اين شفافيت سياسی را می توان بوضوح در مباحثی يافت كه پرداختن بدانها و موكول نكردن آنها به آينده ی نامعلوم ، امروز بيش از هر زمان ديگر به كار می آيد. از آن جمله اند: تشريح چرايی و محتوايی ضرورت جدايی دين از دولت ، تعريف منافع ملی ، نقد تحليلهای مبهم برخی از انديشمندان چون دمكراسی بومی ، دمكراسی دينی ، ارائه ی تعريف مشخص از جايگاه روشنفكری دينی (اسلامی) و تفاوت آن با روشنفكر مسلمان ( دو واژه ی اسلامی و مسلمان)، تاكيد بر جايگاه حقوق بشر در مبارزه برای دمكراسی .

در روزگاری كه قريب به اتفاق نيروهای سياسی صحبت از دمكراسی و سكولاريسم می كنند و توافق های بيانيه ای و اكتفا به نام بردن تيتروار رئوس دمكراسی خواهی ، رايج شده است ، جای كسانی كه اين رئوس تيتروار را از زوايای گوناگون باز كنند و مودر بررسی قرار دهند و از كلی گويی و تعريف جزيیات سازنده ی كل از ديدگاه خود بپردازند، بسيار خالی است. اين بدين معنا نيست كه چنين كسانی وجود ندارند، بلكه تعدادشان نسبت به آن انبوه كسانی كه خود را پرچمداران دمكراسی می دانند، اما در رفتار سياسی خلاف ادعای خويش عمل می كنند، اندك است. نمونه ی بارز اين تناقض را نهايتا در تحليلهای سياسی روز اين سروران می توان ديد كه به جای ارائه دادن درك خود از مقولات، بيشتر به نفی نظرات مخالف و نه نقد آنها ، بسنده می كنند. پرداختن به اين مقوله را بايد به مطلبی جداگانه موكول كنم ، اما نمونه وار می توانم به چند مورد اشاره كنم. در نوشته های اين (اكثرا آقايان) كه خود را اصلاح طلب سكولار می نامند ، تمامی آنها كه خواهان بركناری حكومت اسلامی هستند ، متعلق به نيروهای راديكال ( مجاهدين ...) هستند، هر كس كه معتقد است اين نظام اصلاح پذير نيست خواهان انقلاب آنهم از نوع استالينی آن است و خلاصه هر كس نظر ديگری دارد و مماشات با حكومت اسلامی را رد می كند، تنها در قالبی غير دمكراتيك و نامحبوب می گنجد. اين دوستان در نظر نمی گيرند كه اين شيوه ی برخورد ، نوع ديگری از حذف مخالفين است و نه تنها گفتمان را دمكراتيك نمی كند ، بلكه دمكراسی خواهی آنان را بيش از پيش زير سوال می برد. آيا برای اثبات صحت ادعايشان مبنی بر قابل اصلاح بودن اين نظام راههای سالمتری نمی توانستند برگزينند. كسانی كه دمكرات بودن خود را تنها در قالب ادعای غير دمكرات بودن ديگران قابل اثبات می بينند، يا از ضعف بينشی شديد رنج می برند، يا منطق قوی و مستدل برای اثبات صحت نظرات خويش ندارند يا در نهايت قرصت طلبی از چيزی دفاع می كنند كه قابل دفاع نيست .

من چنين برخوردهای قالبی را در نوشته های همايون كمتر يافته ام . او نقد می كند ، اما با قدرت استدلال و با رعايت قواعد بازی و آنچنان كه شايسته ی نيروهای دمكرات است، نقد را در حين برسميت شناختن مخالف فكری و به قصد ايجاد گفتمان انجام می دهد و نه از طريق نفی حق حضور ديگری يا ديگران .

با و جود اينكه نظرات همايون را در مورد خاتمی و در آغاز دوران دو خرداد ، بسيار شتابزده و غلو شده ارزيابی می كنم ، اما تصحيح سريع اين شتابزدگی را قابل توجه می دانم. يكی از اين نشانه ها را كه در سياسيون جمهوريخواه كه لا اقل از نظر طرح نظام سياسی ، خود را بدانها نزديكتر می بينم ، با كمتر كسی برخورد كرده ام ، تحليل و برخورد روشن ، معقول و بی تعارف او از مقوله ی روشنفكری دينی است.

... در ايران و ديگر كشور های خاورميانه ای بيش از صد سال است، از نيمه های سده ‏نوزدهم، بخش عمده انرژی انتلكتوئل صرف آن شده است كه از اسلام، تجدد و دمكراسی و حقوق بشر ‏بدرآورند. در متن های مذهبی و تاريخ اسلام همه گونه دخل و تصرف گزينشی، و بسته به ميل خود، كرده ‏اند تا آن تعبير مناسب كه اسلام را با باززائی ( رنسانس ) و روشنرائی يا روشنگری، همنوا بلكه همانند ‏جلوه دهد به كرسی بنشانند. در ايران گروهی از هواداران اين نظر كه روشنفكران اسلامی ناميده می شوند ‏اكنون بخشی از حكومت را در دست دارد و گرايش عمده مخالف را در داخل تشكيل می دهد. ( در بحث از ‏ايران ديگر از هيچ تناقضی در شگفت نمی بايد شد ) و با دشواريهای هر روزه آشتی دادن گفتگوی تمدنها و ‏فتوای كشتن سلمان رشدی، دست و پنجه نرم می كند.‏

...آنچه برای اسلامگرايان می ماند ميانه رو شدن است و كندوكاو در تاريخ و ادبيات مذهبی برای توجيه ‏تعبيرمتفاوت و دمكراتيك تری از اسلام . آنها می توانند به بخش مكی قرآن ، به موارد رواداری و ارفاق و ‏مصالحه در سنت ، و به دوره هائی از تاريخ كشورها و امپراتوريهای اسلامی استناد كنند و ضرورت پيش ‏آمدن با زمان را چاشنی استدلال های خود سازند . اين رهيافت اگر بتواند نيروی سياسی لازم را بسيج كند ‏برای بيرون آوردن اسلامگرايان ، بويژه گروه حاكم ايران ، از بن بست خودساخته شان ، سودمند است و ‏در پيكار قدرتی كه در ايران درگرفته است اين گرايش كه بر آن روشنفكری اسلامی نام نهاده اند همگام ‏كوتاه مدت هر نيروی مخالفی است كه راه خشونت را نمی پيمايد.‏

‏...  ولی به عنوان راه حلی برای برطرف كردن واپس ماندگی صدها ساله جامعه های اسلامی كه خود اين ‏روشنفكران بر ركود و انحطاط آنها آگاهند طرح بوميگرائی يا روشنفكری اسلامی همان بن بستی را در ‏برابر دارد كه ناكجاآباد متعصبان دوآتشه يا آتش نهادان . اگر نوگری يا تجدد نيز ريشه هايش را در آموزه ‏doctrine های مذهبی می جويد خود را از اصل نفی كرده است . اسلام مانند هر دين ديگری بر پاره ای ‏اصول هميشگی و تغيیر ناپذير نهاده شده است و بر خلاف دينهای بزرگ ، سرگذشت آن را به دقت نوشته ‏اند - بهتر از همه تاريخ شگرف طبری . منابع مورد اتفاق سنی و شيعه در شرايع اسلامی ، قرآن و سنت يا ‏گفتار و كردار پيامبر اسلام است كه جزئياتش در تاريخ به روشنی آمده است . اختلافات مسلمانان نيز كه از ‏همان دوسه دهه نخست در آنها شكاف انداخت از همين تعبيرات متفاوت از حقايق مطلق برخاست . يك دين ‏جهانی كه هزار ودوهزار سال و بيشتر دوام می آورد بر تعبير های گوناگون و متضاد گشاده است . هيچ ‏تعبيری نمی تواند و نتوانسته است در هيچ نظام اعتقادی مطلق دعوی برتری كند . همه را به يكسان می ‏توان بكار برد و برده اند. برتری تعبيرهای گوناگون بستگی به قدرتی داشته است كه توانسته اند در ‏زمانهای معين پشت خودگردآورند

... روشنفكران اسلامی ممكن است بگويند كه به ياری عقل كه منبع ديگر شريعت است ، می توان از ميان ‏احكام ناسخ و منسوخ و رويدادها يا سخنانی كه همه حجت اند ولی به دليل اوضاع و احوال متفاوت در ‏نقطه مقابل هم قرار دارند بهترين تعبيرها را بيرون كشيد . ولی گرفتاری اصلی در مفهوم عقل بوده است . ‏عقل و علم در دين همان معنی را نمی دهد كه برای يونانيان داشت و اروپائيان آن را در دوران باز زائی بازيافتند . عقل اسلامی ، همان عقل خود مختار شكافنده و ويران كننده و سازنده نيست . عقل و علم در ‏اسلام منشاء ايمانی و درنتيجه الهی دارد . روشنفكر اسلامی كه صرفا سياست نورزد ودر پی يك راه حل ‏علمی برای مساله ای باشد كه علم بر نمی دارد ، دير يا زود به همانجا خواهد رسيدكه انديشه وران مسيحی ‏بسيار پيش از او رسيدند : جدا كردن قلمرو عقل از ايمان ، و رهانيدن دين از گرفتاريهای امور پيوسته ‏دگرگون شونده، بويژه سياست و حكومت كه هيچ چيز را پاكيزه نمی گذارد.‏

  ... روشنفكر مسلمان كسی است كه پيوندهای فرهنگی يا عاطفی، وبهرحال غيردكترينر، با اسلام دارد و آن ‏را در حوزه خصوصی خودش محدود می كند - چنانكه در ميان بسياری از شخصيتهای سياسی و فرهنگی ‏جهان غرب می بينيم. اما روشنفكر اسلامی می خواهد از اسلام، دمكراسی ليبرال و جامعه مدنی استخراج ‏كند. او تداخل دين را در انديشه و عمل سياسی نفی نمی كند و تنها می كوشد تعبير متفاوتی از آن را ‏جايگزين سازد- كاری كه بنيادگرايان نيز به همان آسانی و با نتايج متضاد می كنند. ازنظر اصولی، و ديد ‏غيرمذهبی، تفاوتی ميان او وبنيادگرايان - كه عموما هم زمانی همراه يا رهبر او بوده اند - نيست. ‏روشنفكران اسلامی شايد زمانی بتوانند پا در جاپای دمكراتها يا سوسياليستهای مسيحی اروپائی بگذارند كه ‏هيچ تفاوت عمده ای با جريان اصلی دمكراسی ليبرال غرب ندارند؛ ولی اين تحول می بايد تا پس از بريده ‏شدن رابطه مذهب با اسلحه، پس از پيروزی نيروهای غيرمذهبی منتظر بماند. ‏

در ميان مطالب همايون به يك يا دو مطلب در مورد جای مركزی مسئله ی زن در عرفيگرايی بر می خوريم كه در آن عليرغم اختلاف نظرهايی كه با در ديدگاههای تاريخی دارم ، به نگاه مدرن و امروزی او در اينمورد بر می خوريم. در اينجا نيز بر خلاف بسياری از سياسيون محترم كه به ذكر بندهايی از اين دست : ما به برابری كامل حقوق زنان... معتقديم... ، بسنده می كنند ، ولی در گفتارها و عملكردها و در لابلای مطالبشان با نگاهی شديدا ضد زن روبرو می شويم ، همايون بروشنی موضع و نگاه خود را روشن می كند ، آنجا كه می نويسد:

... آنچه مسئلهء زن را در يک جامعهء اسلامی فوريتر می سازد سودازدگی اسلام در مسئلهء زن است. ما با ‏يک نظام کامل عبادی- حقوقی سروکار داريم که به زن همچون موجودی در خدمت مرد می نگرد و او را ‏به ملکيت مرد درمی آورد. اصلا زن به خاطر مرد آفريده شده است؛ از خودش هيچ موجوديتی ندارد؛ ‏ارزش ش يا در وفاداری و فرمانبری مرد است(زن خوب فرمانبر پارسا) يا در مادربودن که بهشت را زير ‏پای او می گذارد. اهميت موضوع تا جائی است که در يک جامعهء اسلامی، بيشترين انرژی حکومت در ‏مهارکردن زنان و تثبيت حق ملکيت مردان صرف می شود. اگر از يک حکومت اسلامی معمولی فشارش ‏را بر زنان بگيرند ويژگی اسلامی چندانی در آن نخواهد ماند. ويژگيهای اسلامی ديگر نيز در تحليل آخر به ‏همين کار می آيند(بقيهء ويژگيهای حکومت اسلامی را در اين جغرافيای نکبت و ستم و تراژدی که نام ش ‏جهان سوم است می توان يافت). پيامدهای چنين نگرش جنسيت مداری را در واپسمانده نگهداشتن عمدی ‏زنان، رواج خشونت مرد به زن، و خشونت بطور کلی، و پامال شدن حقوق کودکان می بايد بررسی کرد. ‏اين آسيبهای اجتماعی گوشه ای از تصوير بزرگتر است. سياست و اقتصاد جامعه نيز از نابرابری زنان و ‏مردان آسيب‎ ‎‏ می بينند. تجاوز به حقوق‎ ‎‏ و خشونت‏‎ ‎‏ به زن‏‎ زورگوئي‎ ‎‏ و‏‎ ‎‏ بی عدالتي‏‎ ‎‏ را‏‎ ‎‏ امری پذيرفتنی ‏می سازد و جهانروائی ‏universalism‏ حقوق بشر را، که دمکراسی بی آن ناقص می ماند، سست می کند. ‏..

هر چه نوشته های همايون را بيشتر دنبال می كنم ، اين پرسش در ذهن من بيشتر شكل می گيرد كه چرا كمتر كسی از ميان جمهورخواهانی كه خود را سكولار می دانند و من بلحاظ نوع نظامی كه می پسندم ، می بايست بدانها نزديكی فكری بيشتری داشته باشم ، خود را با چنين تحليلهايی كه لازمه ی اثبات ضرورت سكولاريسم برای رسيدن به دمكراسی است، مشغول می كند و همچنان به موضعگيريهای روز بروز و تنظيم خود با اسلاميون ادامه می دهند. چرا طرح خواست جدايی دين از دولت را كافی می دانند و به بحثهای اقناعی و استدلالی از اين دست كه لازمه ی ترويج دمكراسی خواهی است ، تن نمی دهند، چرا طفره می روند.

آنها كه می گويند همه با هم انقلاب ٥٧ را نمی خواهند تكرار كنند ، چگونه همچنان متحدين خود را در ميان اسلام گرايان می جويند . اين چگونه جمهوری سكولار و دمكراتيك است كه از هم اكنون نجوای رعايت باورهای اكثريت سر می دهد، در حاليكه همان اكثريت روبروز به ضرورت جدايی دين از دولت واقف تر می شود. چرا همچنان با سياست گام به گام چشم به اصلاح نظام اسلامی از درون بسته است و چگونه می خواهد تفاوتهای اساسی خواستهای خود را با آنچه حكومت اسلامی برای عرضه كردن دارد، برای عموم روشن نمايد. آيا علت نزديكی خود با روشنفكران دينی را در توافق بر شكل نظام توضيح می دهد يا به دمكرات بودن اين نيرو و توانايی آن در ايجاد دمكراسی اميد بسته است. چرا از طرح صريح خواست سرنگونی حكومت اسلامی هراس دارد. چرا به جای جستجوی متحدين سكولار و دمكرات ، بدنبال متحدين اسلامی يا ملی مذهبی است كه همچنان طرح جدايی دين از دولت را قبول ندارند.

با رجوع به نوشته های همايون ، جوهری را در افكار او می يابم كه در نوشته های مصلحت جويانه و مبهم نويسی های جمهوريخواهان سكولار نمی يابم و هر چه بيشتر دنبال می كنم ، بيشتر در می يابم كه مضمون و محتوای درك ما از دمكراسی از طريق توانايی ما در تحليل و شكافتن جزء به جزء آن ، در شناخت تاريخی مان و در اخلاق سياسی مان كه منافع ملی را فراتر از دريچه های تنگ مناقع گروهی فرقه ای تعريف می كند، بايد جست.

هر چه پيشتر می روم ، دو نكته برايم برجسته تر می شود. اول اينكه همايون هم آگاهی و اطلاع وسيعی از تاريخ ايران دارد و هم به ابزار و جوهر فكری دمكراسی كه در غرب نطفه بسته است ، تسلط دارد. آگاهی تاريخی و ايراندوستی او مانع از تاثير پذيری اش از انديشه ی غربی نشده است . در عين حال بهره گرفتن از تجارب دمكراسی غربی و بكارگيری آن در ايران را نه در نفی تاريخ ايران، بلكه گرو شناخت و نقد آن برای رسيدن به آينده ی روشن می داند. شايد دليل ترجمه ای نبودن نوشتارهای همايون در همين تسط او به هر دو ابزار باشد. دوستانی كه ديكتاتور بودن شاهان را دليلی كافی برای دنبال نكردن تاريخ سرزمين خود می دانند ، هرگز نمی توانند منقدان بی تعصب باشند . بسيار ی از همين دوستان تا چندی پيش بهمين دليل شاهنامه فردوسی را نمی خواندند يا دوست نداشتند ، چون آن را تاريخ شاهان و نه مردمان تعريف می كردند و بسياری كوتاهيهای ديگر كه از حوصله ی اين نوشته خارج است.

افكار همايون با دو دسته مرزبندی دارد. يكی آنها كه در بند تاريخند و مفتخر به نداشته ها و ديگر با آنها كه تاريخ را يكسره نفی می كنند ، چون مطابق ميل آنها نبوده است و يا چون تعمق در آن كار بسيار می طلبد و لازمه اش اجتناب از سياه و سفيد ديدن است.

نكته ی ديگر اينكه نوشتارها و افكار همايون ، در صد بسيار اندكی را به دفاع از شكل نظام آينده ی ايران اختصاص می دهد و در نتيجه راه را برای پرداخت به محتوای نظام آينده ، يعنی لزوم و اجتناب ناپذير بودن دمكراسی و سكولاريسم و همچنين ضرورت ايجاد شرايطی برای غير قابل بازگشت بودن و يا چرخش بسوی استبداد ديگر، در افكار خود باز گذاشته است.

اصولا آشنايی با نظرات همايون ، ما را بدين نكته متوجه می كند كه می توان سياستمدار بود و هفتاد و پنج ساله، اما مدرن انديشيد ، می توان سياستمدار ايرانی بود و سر پيری هوس بازگشت به خويشتن از نوع عرفانی و اسلامی نكرد ، بلكه به بلوغ فكری در درك مفهوم تجدد رسيد وحامل نگرشی بود كه زمان آن رسيده است. می توان سياستمدار بود، ايرانی بود، متعلق به نسل پيشين بود، اما به برابری حقوق زن و مرد اعتقاد داشت ، می توان مرد سياستمدار ايرانی متعلق به نسل پيشين بود و حس تملك مردان بر زنان را ، تفكری كه زن را موجود درجه دو می داند يا مسئله ی زن را در گرو باورهای اخلاقی دينی اكثريت سريعا به حد مقولات ناموسی و ازبن كاذب نزول می دهد، به نقد كشيد .

مسلم است كه من در اين نوشته بر نقاط اشتراك تاكيد ورزيده ام و اين بمعنی توافق من با تمامی نظرات آقای همايون (بخصوص در ديدگاههای تاريخی ايشان) نيست. مركز ثقل اين مطلب ديدگاههای امروزين ايشان (منهای مسئله ی شكل حكومت) بوده است و بحثهای تاريخی بماند برای فرصتی ديگر. سخن را با نقل قولی از ايشان به پايان می بريم كه مركز اصلی توجه من در اين نوشتار بوده است:

دگرگونی سازنده از بازانديشی موقعيت مخالفت آغاز شد . ما چرا با جمهوری اسلامی در مبارزه ايم ؟ ‏آيا برای بازپس گرفتن اموال يا مقامات يا تلافی ناروائيهائی است كه در اين سالها بر مردمان رفته است ؛ ‏آيا برضد اليگارشی آخوندی و ولايت فقيه است و هرچه می خواهد بشود ؛ و يا هدفهای بزرگتری در ‏برابر است ؟ از نظر اكثريت كسانی كه هنوز رهانكرده و دنبال زندگی خود نرفته اند پيكار ما برای ‏ساختن جامعه ای است كه ديگر دستخوش استبداد و خشونت نشود . برگشت به جای اول برای اين كسان ‏نه عملی است و نه ارزش مبارزه دارد . انقلابی روی داده است كه فرصتی يگانه برای گشودن بسياری ‏گرههای تاريخی جامعه ايرانی فراهم كرده است . مسئوليت ما گشودن اين گرههاست نه رفتن به دنبال ‏هوای دل خودمان . دريغ است كه اين فرصت تاريخساز را در سودجوئيها يا كينه كشيهای شخصی و ‏مسلكی هدر دهيم .حتا جمهوری اسلامی جز مانعی بر سر راه نيست . آن را می بايد از سرراه برداشت ‏ولی بيش از جمهوری اسلامی ، به ايرانی می بايد انديشيد كه بر آن ساخته خواهد شد .

فوريه ٢٠٠٤

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET