مقالات اجتماعی و سياسی

 

 صادق هدايت، نويسنده و انديشمند ايرانی

(چاپ شده در نشريه تلاش شماره ٢٣)

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

صادق هدايت ( ٢٨ بهمن ١٢٨١ـ ١۹ فروردين ١٣٣٠ ) نويسنده، محقق و انديشمند ايرانی، يكی از مهمترين شخصيتهای تاريخ معاصر ايران است كه بررسی و كاوش در آثار، افكار و زندگی اش، ما را در هر مرحله با ابعاد جديدتری از پيچ و خمهای تاريخ معاصر ايران ياری می رساند. در مورد هدايت و آثارش بسيار نوشته شده است و همچنان برای كاوش در آثار او جای بسياری نقطه نظرات و زوايای نگاه خاليست .

اگر در كار ساخت نثر ادبيات داستانی، جمالزاده را پيشقدم و يكی از مهمترين آغازگران راه بدانيم، هدايت پيشتاز سنت شكنی ادبی است و اهميت حضورش در تبديل ادبيات داستانی به واقعيتی مستقل و قائم بذات و ورای اهداف سياسی، تاريخی، اخلاقی تعريف می شود. در داستان های هدايت زبان نوشتار از زبان گفتار يا زبان محاوره آدم ها متمايز است، و اين دو از حيث تعابير و اصطلاحات و خصايص زبانی با يکديگر متفاوت اند؛ و اين کيفيتی است که در نوشته های دهخدا و داستان های جمال زاده تقريبا مشهود نيست. نقش برجسته ی هدايت بعنوان يكی از مهمترين بنيانگزاران داستان نويسی مدرن و بخصوص تاثيرش بر مسيری كه داستان كوتاه در ادبيات ايران تا امروز می پيمايد غير قابل انكار است .

صادق هدايت نويسنده‌ای بود با انگيزه‌ها و استعدادهای گوناگون كه در زمينه‌های متفاوتی دست به تجربه زد. او كار نوشتن را با مقدمه‌ای بر رباعيات خيام (١٣٠٢) و جزوه‌ای به نام انسان و حيوان آغاز كرد (١٣٠٣)صورت مفصل‌تر و تجديدنظر شده‌ی مقدمه‌ی رباعيات خيام سالها بعد (١٣١٣) در كتاب ترانه های خيام به چاپ رسيد و انسان و حيوان پيشدرامدی بود برای نوشتن فوايد گياه‌خواری (١٣٠٦). دلبستگی شديد او به ايران باستان انگيزه‌ی نوشتن نمايشنامه‌های تاريخی پروين دخترساسان (١٣٠٩) و مازيار (١٣١٢) و ترجمه‌هايی از زبان پهلوی شد و ارزش و اعتباری كه برای ادبيات عاميانه قائل بود به انتشار رساله‌ی اوسانه (١٣١٠) و مجموعه‌ی نيرنگستان (١٣١٢) و مقاله‌ی ترانه‌های عاميانه (١٣١٨) انجاميد. علاوه بر سفرنامه‌ی اصفهان نصف جهان (١٣١١)، رساله‌ای به نام مرگ (١٣٠٥)و مقاله‌های متفرقه‌ای كه در مجله‌های موسيقی، مهر، سخن و پيام نو به چاپ رسانيد و بازنويسی قصه‌های كهن حوزه‌های متنوع ديگری از دلبستگي‌ها و مشغله‌های ذهنی او را رقم مي‌زنند و داستان‌های كوتاهی كه از ژان پل سارتر و آنتوان چخوف و فرانتس كافكا به فارسی ترجمه كرده و ترجمه‌ ی مسخ كافكا و نيز مقاله‌ای در معرفی و شرح احوالات كافكا، كانون‌های گرايش او را به سمت ادبيات غرب و منابع الهام و الگوهايی كه بيش از همه بر صادق هدايت داستان‌نويس تأثير گذاشته‌اند را تا حدود زيادی مشخص مي‌كنند و سرنخ‌های مهمی به دست مي‌هند.

نگرش عميق و حسرت آميز وی به تاريخ كهن، آموختن زبان هاى سانسكريت، پهلوى و جست و جو در فرهنگ و زبانهاى عاميانه و كاوش در انديشه هاى خيام، پژوهش و تفكر، در دوره اى رخ داد كه انديشه متحجرانه، نگرش اصلی جامعه بود.

نقدها و تحليل های اجتماعی، سياسی و فرهنگی به جای مانده از او دارای کيفيتی به مراتب فراتر از زمان خود است.

همانگونه كه پيشتر اشاره كردم، داستان نويسی مدرن ايران با هدايت شكل می گيرد. هدايت فرزند دوران پسا مشروطه است. در انقلاب مشروطه، نويسندگان و روشنفكران و هنرمندان با تقويت گرايشهای آزاديخواهانه و تجدد طلبانه و همراه با تحول فرهنگی جامعه و همچنين با كششی كه بسوی فرهنگ و دستاوردهای غرب در آنها ايجاد شد، در جهت تحول در زمينه ی ادب و هنر كوشا بودند .

دوران به قدرت رسيدن رضا شاه يعنی دوران استقرار و تمركز اداری، دوران شكل گيری قشر كارمندان است كه بسرعت در زندگی شهری گسترش يافت و بسياری از نويسندگان و روشنفكران ايرانی برخاسته از درون همين قشر شهری بودند. بيشترين درصد تحصيلکردگان اين دروه، فرزندان همين كارمندان بودند كه پس از اعزام دولتی به خارج و بازگشت مجدد به ايران، زمينه ی تحولات جدی را در حيات فرهنگی و اجتماعی جامعه ی ايران پديد آوردند.

صادق هدايت، ضمن اينكه فرهنگ و ادبيات اروپايی را بخوبی می شناخت، نويسنده ای شديدا ايرانی بود كه ضمن نقد جدی تاثيرات نامطلوب غلبه ی اسلام بر ايران با مطالعه فوللكور ملی وهمچنين مطالعات زبان شناسی در راه احيا ريشه های زبان پارسی بسيار كوشا بود.

آثار هدايت بسيار متنوع است و در آنها ردپای رمانتيسم، رئاليسم و سوررئاليسم را ميتوان يافت. بهمين دليل امكان طبقه بندی آثار او به صورت كلاسيك وجود ندارد. عليرغم اينكه هدايت در زبان داستان نويسی و كاربرد زبان ساده مردم در آثار خود ، نو آوريهای بسيار كرد، اما اهميت و ويژگی اصلی آثار او در نگاهی است كه به درون و به پيچيدگيهای روحی و روانی شخصيتهای نوشته هايش دارد كه در نوع خود تا آنزمان در ادبيات ايران بيسابقه بود. همين توجه و ويژگی يكی از مهمترين محملهای نگاه مدرن و فرديت يافته است.

جرات تجربه های نو، تابو شكنی، شهامت كنجگاوی در پيچيدگيهای و تناقضهای درونی انسان، خصايلی است كه در نوع خود در زمانه ای كه او می زيست در ايران بيسابقه بود.

هدايت با انتخاب شخصيت‌ها و بخشيدن وجوه دراماتيك به آنها، ما را به جنبه‌های تاريك شخصيت و هويت آنها مي‌برد تا ما را با هويت خود آشنا كند. علويه خانم، محلل، آبجي‌خانم، داش‌آكل، كلاته، پيرمرد خنزرپنزری... شخصيت‌هايی هستند كه در ادبيات ما چه نظم و چه نثر، تا آن زمان وجود نداشتند. با اينهمه هنوز و همچنان برای ما آشنا هستند! اين شخصيت‌ها جنبه‌های تاريكی از شخصيت خود ما هستند.

در نگاه حزبی، حكومتی و سياسی، واژه ی مردم دارای نوعی تقدس است ، اما در نگاه هدايت نه تنها هيچ مردمی مقدس نيستند، بلكه اين مردم اغلب دغل‌كار، تقلب گر و پشت هم انداز و ريا كار هم هستند.

در ادبيات كهن ما غم و اندوه انسان، امری مقدر شناخته می شود و اميدی اگر هست به پاداش و جبران مافات در دنيای ديگر يا دنيای پس از مرگ نسبت داده می شود. اما در نگاه هدايت، جهان پيرامون، آنقدر بي‌منطق و دروغگو و دغلكار است كه در مقابل آن مرگ به راستگوترين شريك زندگی انسان بدل می شود. آنجا كه عشق نيست، مرگ و نيستی مامن است. در عين حال اين هراس دايمی از مرگ و نيستی مدام در ذهن نويسنده تجلی می كند. نمونه بارز و درخشان توصيف اين موقعيت پارادوكسيكال كه انسان ايرانی با آن درگير است را در بوف كور می بينيم. روايتی كه همچنان ادامه دارد و در هيچ زمان به اندازه ی امروز ما و سالها پس از مرگ هدايت، درك محسوس اين موقعيت به اين شكل عريان كه در اين بيست و پنج سال گريبانمان را گرفته، ملموس نبوده است. هدايت اين هراس و درگيری درونی با دروغی كه عين زندگی ست و با اهريمنان دروغ، همان رجاله ها و لكاته ها را در روح، تاريخ و فرهنگ ايرانی بما می نماياند. نبردی دائمی كه همانا نبرد با رجاله ی درون خويش است و ما تا توان و شهامت جنگيدن با آن را نيابيم، پيروزی و بهروزی را بدست نخواهيم آورد.

محمد صنعتی در مورد نگرش هدايت می نويسد:

هدايت از نوادر خردورزانی بود که اسطوره انديشی و انديشه مدرنيته را لمس کرده بود. او مانند بسياری از همعصران در دنيای متفاوت خود و بدور از زندگی روزمره می زيست ولی هرگز کناره نشين نبود. برعکس در متن جامعه ای کهنه و قديمی می زيست که به شدت در دنيای اسطوره و مثالی خود فرورفته بودهدايت هم مشاهده گر خوبی بود و هم درد فرهنگی اين سرزمين را خوب می شناخت. می دانست که با فرهنگ کهنه روياروست و نيز می دانست که بين اسطوره شناسی، باستان شناسی، مطالعات و پژوهش های فرهنگی و حفظ و حراست ميراث گذشتگان با اسطوره زيستی و حفظ و حراست کهنگی و موميايی کردن مردگان و زندگی با ميراث از کارافتاده و زنگ زده گذشتگان فاصله بسياری هست.
ولی متاسفانه در سالهای زندگی او و حتی پس از مرگش جامعه ما هنوز در اين اشتباه بوده است که اين دو را با هم يگانه می پندارد. از اين رو هنوز ما اغلب با همان ذهنيتی که يونگ شرح می دهد از انديشيدن امتناع می ورزيم زيرا اسطوره ها در ما می انديشند و اسطوره ها ما را زندگی می کنند.
ما هنوز در کل انديشه اسطوره ای را از خودمان دور نکرده ايم. ممکن است باز هم با نگرش سياسی ادعا کنيم که اجازه انديشيدن به ما نداده اند. ولی شايد نمی انديشيم زيرا انديشيدن دشوار است. در حالی که هزاره هاست که به انديشه ايستای اسطوره ای خو گرفته ايم. آن جهشی که غرب در انديشه نوزايی و روشنگری خود داد، در ما رخ نداده است. پس ما همانجا هستيم که گذشتگان ما بوده اند. ما به طور خودکار و عادتی در بنياد به شيوه گذشتگان زندگی می کنيم. گيرم که ظاهر آن با گذشته تفاوت هايی داشته باشد. چنين شيوه ای به ضرورت نيازی به نوانديشی ندارد.

همانطور كه پيش از اين نيز اشاره كردم، هدايت در بسياری از آثار خويش به عوارض منفی خرافه پرستی ، دينخويی و فرهنگ تزوير اسلامی در جامعه ی ايران نوشته است . از آنجمله اند : افسانهء آفرينش ، البعثة الا سلاميه الی البلاد الافرنجيه ، مردی که نفسش را کشت ، طلب آمرزش ، محلل، علويه خانم، حاجی آقا، توپ مرواری. از ميان اين آثار البعثة الاسلاميه ... و توپ مرواری مستقيماً به اسلام و روحانيت، در افسانه آفرينش به خدا و خلقت و در حاجی آقا و همچنين چند داستان کوتاه بيشتر به رياکاری های روحانيان و دينداران و همچنين به نفود خرافات در ميان توده ها پرداخته است. در تمام اين آثار، اعراب نيز که تحميل کنندگان اسلام به مردم ايران بوده اند، از نيش قلم نويسنده در امان نمانده اند.

هدايت به سرزمين خود مهر می ورزيد و برای همين تاب تحمل عقب ماندگی آن را نداشت. او بر اين باور بود كه يكی از مهمترين علل اين عقب ماندگی همانا امتناع از انديشيدن است. هدايت با وجود اينكه در عصر رضا شاه تلاشهايی كه در جهت مدرنيزاسيون صورت می گرفت را ميديد، با آن تفكری كه وجود استبداد و خشونت و بی نيازی از آزادی را ترويج می كرد، شديدا مخالف بود.

در مورد هدايت هنوز بسيار می توان نوشت كه به دليل زمان محدودی كه برای نگارش اين مطلب داشتم، بناچار از آن در می گذرم. تا فرصتی ديگر.

 

سپتامبر ٢٠٠٥

 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET