مقالات اجتماعی و سياسی

 
 

هنر در هيچ موقعيتی مرگ پذير نيست

(چاپ شده در نشريه تلاش شماره ١٦ ، ويژه نامه ی مهشيد اميرشاهی ، نوامبر ٢٠٠٣)

گفتگو با مهشيد امير شاهی

PDF نسخه

 نيلوفر بيضايی 

يك نوع فضولی ذاتی در من بود برای جستن چرا و چگونه و فكر می كنم فضای خانواده سهم بزرگی در ساختن و پروردن اين كنجكاوی داشت.

چشم من در حكم دوربين عكاسی هست و گوشم در حكم ضبط صوت. دليلش هم عشق من به شكل و آهنگ كلمه است

آنها كه به ادبيات پست مدرن روی می آورند ، در حقيقت می خواهند از واقعيت فرار كنند. كسی كه ازواقعيت فرار می كند، از زمان خودش حرف نمی زند. به اين دليل است كه من هميشه گفته ام، سبك رئاليسم ، واقعی ترين نوع حرف زدن ادبی است ، چون از زمان خودش ، آنگونه كه هست، سخن می گويد.

تا وقتی آخوندها در آن سرزمين قدرت می رانند، حتی خاكستر من هم به خاك وطنم باز نخواهد گشت.

 

خانم اميرشاهی ، برای بسياری از كسانی كه اثار شما را دنبال كرده اند ، از جمله خود من ، بسيار جالب است كه بيشتر در مورد شما بدانيم . برای همين هم اجازه بدهيد بدون مقدمه از شما خواهش كنم تا در مورد بيوگرافی تان كه كمتر شناخته شده است، برايمان بگويید . ارتباط شما با خانواده ، كودكی و نوجوانی تان ...

مادر من مولود خانلری است و پدرم امير امير شاهی . مادرم از فعالين چپ زمان خودش بود و بر حسب تعريفهای آن زمان جزو زنان مترقی و پيشرو محسوب می شد. بنيانگذاران حزب توده همگی يا از اقوامش بودند يا از دوستانش . من در زمان كودكی بارها و بارها عبدالصمد كامبخش و اختر كيا و الموتی و طبری و كيانوری و ديگران را در خانه مان ديده ام.

پدرم به عكس، آدمی بود محافظه كار و با چپروان ميانه ای نداشت. اگر اين دو مثلا در انگلستان زندگی می كردند، مادرم حتما عضو حزب كارگر می بود و پدرم از اعضاء حزب كنسرواتيو. اين مثال را برای اين می آورم كه در ايران - كه همه می خواهند چپ باشند- محافظه كار آدمی به شمار می آيد متحجر و مرتجع!

در صورتيكه در همان انگلستان كه مثالش را زدم ، كنسرواتيوها بارها و بارها نشان داده اند كه از رقبای حزب كارگر نو آورترند. اولين نخست وزير زن ، اولين نخست وزير عزب واولين نخست وزير يهودی ، همه را محافظه كاران سر كار آوردند. حزب كارگر چنين جراتی از خودش نشان نداد. به اين تعبير است كه من مادرم را چپ و پدرم را محافظه كار می خوانم، نه با تعبير جهان سومی اين تقسيم بندی. به هر حال شايد معقول تر می بود اگر مادرم محافظه كار از آب در می آمد. چون خانواده اش از شهزادگان قجر بودند. اما در فاميل من اتفاقات معقول كم افتاده است !

پدرم از قضات برجسته دادگستری بود ، از خانواده قديمی می آمد و هوش فوق العاده ای داشت. مادرم هم هوشمند بود. من و خواهرهايم از پدر و مادر خنگی به ارث نبرده ايم. هر چه در اين زمينه داريم، خودمان دست و پا كرده ايم!

خواهر بزرگم شهر آشوب هم از نوجوانی به سازمان جوانان حزب توده پيوسته بود سر پر شوری داشت. به اين ترتيب در خانه ما بر سر در هر اطاقی انگ ايسمی زده شده بود: سوسياليسم ،‌كنسرواتيسم، كمونيسم!

من از همان بچگی به ايسم ها حساسيت پيدا كردم! ولی بخت يارم بود و در آن محيط پر بحث و جدل گوش كردن را ياد گرفتم و به اين نتيجه رسيدم كه فقط حرف منطقی را بايد پذيرفت. يك نوع فضولی ذاتی در من بود در جستن چرا و چگونه و فكر می كنم فضای خانواده سهم بزرگی در ساختن و پروردن اين كنجكاوی داشت. دلم می خواهد فكر كنم كه كل اين مجموعه مختصری در من انصاف به وجود آورده است.

سوای خواهر كوچكم مهوش (ميشانه صدايش می كنيم) كه لذت زندگی من بود، از يك بابت ديگر هم اقبال يار بود: پدر و مادرهر دو اهل كتاب بودند و من از روزی كه به ياد دارم در ميان كتاب و كاغذ لوليده ام.

اينطور كه پيداست ، شما به پدرتان احساس نزديكی بيشتر می كنيد تا به مادر.

من با مادرم خيلی كم زندگی كرده ام. فقط شش هفت سال اول عمرم را. بعد مادرم به اروپا آمد و وقتی مرا به شبانه روزی در انگلستان فرستادند او را در تعطيلات كوتاه مدرسه می ديدم. دو خواهر ديگرم با او هميشه نزديك تر از من بودند. ميشانه خيلی به او بسته است و شهر آشوب با او هم فكر بود. مادرم طبعا دوست داشت بازتاب افكار خودش را در همه ی ما ببيند و از چموشی من راضی نبود !‌ با پدرم ، عليرغم اختلاف نظرها، تبادل فكر آسان تر بود... اصولا زندگی با او آسان تر بود. بله درست است كه من با پدرم رابطه ی شيرين و نزديك داشتم، اما در غياب مادرم هميشه مدافعش بودم. پدرم می گفت: ‌تو طرفدار حاكم معزولی! شايد گاه به پدرم اين احساس را داده باشم كه مادرم را به او ترجيح می دهم .... ولی نمی دادم و بسيار متاسفم كه در زمان حياتش علاقه ی بی حدم را هميشه نشان ندادم. می دانيد من پدرم را زود از دست دادم. البته من بچه نبودم اما او وقت مردنش نبود.

 

شما دو خواهر داريد . رابطه ی شما سه خواهر چگونه بود؟

موقعيت بچه وسطی بودن موقعيت خاصی است . به خواهر كوچكم عشق مادرانه داشتم و حس می كردم بايد مدام مراقبش باشم . به خواهر بزرگم به چشم قهرمان نگاه می كردم و سالهای سال غصه می خوردم كه تربيت حزبی او را از خانواده بريده است. وقتی بزرگتر شدم كمتر غصه می خوردم. لا اقل كمتر نگرانش بودم چون به اين نتيجه رسيده بودم كه اگر نيازی داشته باشد سراغم را می گيرد. نگرانی برای خواهر كوچكم هنوز هم ادامه دارد. خيلی عاطفی و حساس است. رابطه ام با او هميشه گرم تر از خواهر بزرگم بوده است. دخترش كتايون حكم دختر دوم مرا دارد. به هر حال ما سه خواهر به رغم بعضی شباهتهای اخلاقی ، چندان به هم شبيه نيستيم. يكی از دوستان می گفت: انگار از سه خانواده ی مختلفيد. دوست ديگری تصحيحش می كرد: سه خانواده كه هيچ از سه كره ی مختلفند!

 

چه چيزی در افكار چپ مادر و خواهر بيشتر شما را آزار می داد؟

من اصولا اين تفكر استبدادی چپی ها را دوست ندارم آن هم با آن همه ادعای آزاديخواهی و آزاد منشی! بايد و نبايد هايی كه دائم در استدلالها از آن استفاده می كنند ، مطلق بينی فكری، استناد كردنهای بی حد وشمار به گفته های لنين و ماركس و انگلس ، رفيق رفيق گفتنهای تصنعی ، گرايشات قالبی ... همه ی اينها مرا آزار می دهد. يك شكلی مرا خسته می كند. از تصنع بيزارم. من به هيچ قرآنی ايمان نمی آورم. هيچ چيز برای من آيه ی منزل نيست.

نكته مثبت شنيدن اين نوع حرفها همانطور كه گفتم- اين بود كه ذهنم را به تكاپو می انداخت و وادارم می كرد برای پذيرفتن يا رد كردن اين گونه سخن ها دستگاه استدلالی خودم را بسازم.

نكته ی ديگر اينكه اصولا چپها سياست و كار سياسی را در انحصار خود می بينند و تصور نمی كنند كسی كه مانند آنها فكر نكند هم می تواند ذهن سياسی داشته باشد و كار مفيد انجام دهد.

شما از يكسو در محيط خانواده با سياست يا بهتر بگويم با ديدگاههای خاص سياسی ، برخورد نزديك داشتيد،‌ سوی ديگر روابط سياسی حاكم بر جامعه و حكومت وقت است كه همزمان در بيرون از محيط خانه ، عملكردهای خود را داشت . نظر شما راجع به حكومت پادشاهی و اصولا فضای سياسی حاكم چه بود؟

من با رژيم مشروطه سلطنتی هرگز مشكلی نداشتم . مشكلم در دخالت شاه بود در امور حكومتی و نفوذ خانواده ی سلطنتی در مسايل كشوری... كه معنايش بر هم زدن اساس مشروطه است و بعد از ٢٨ مرداد هم شدتش روزافزون شد. برای همين هم دكتر مصدق برايم شخصيت جذابی بود. من با پدرم در مورد مصدق زياد حرف می زدم. مادرم آن زمان در اروپا بود و اگر هم پيش ما می بود موضعش مشخص بود. چون اعضا و سمپاتيزان های حزب توده مدام به مصدق فحش می دادند. بايد بگويم پدرم هم از جمله موافقين بی چون و چرای مصدق نبود. گاه اظهار نگرانی می كرد كه ممكن است بعضی تندرويهای مصدق به مملكت لطمه بزند. اما من در عين بچگی دلم می خواست افكارش را دنبال كنم. بعدها كه بزرگتر شدم و تاريخ و اسناد آن دوران را از ديد و قلم آدمهای مختلف و بزبانهای مختلف با دقت بيشتر خواندم، ارادتم به او و آرمانهای او برای وطنم روز به روز بيشتر شد.

نكته ی ديگری هم كه در اين باره بايد بگويم اينكه تمام افراد خاندان پهلوی از صدر تا ذيل- رفتارشان به جای شاهانه بودن تازه بدوران رسيده بود ، كه جای تاسف دارد. حرص به ثروت رضا شاه و رفتار متكبرانه ی محمد رضا شاه به جای اينكه اين دو را شايسته ی پادشاهی كند به ارباب دهی شبيه می كرد كه اولی می خواهد لقمه نان را از دهن رعيت بقاپد و دومی می خواهد برای هر لقمه نان بر رعيت منت بگذارد! نانی كه در هر حال مال رعيت است. خلاصه كنم، من با نفس سلطنت با توجه به بافت تاريخی مملكتم موافق بودم و هنوز هم هستم ، به شرط آنكه از اين مصايب بنيادی بری باشد.

چگونه نوشتن را آغاز كرديد؟

از همان ابتدای كودكی و از زمانی كه توانستم اسم خودم را بر كاغذ بنويسم، رابطه ی ميان قلم و كاغذ - ودر نتيجه ميان من و كلمه - به وجود آمد كه می توان نامش را آغاز نوشتن گذاشت. هنوز هم اين رابطه موجود است - رابطه ای كه از طريق ماشين تايپ يا دستگاه كامپيوتر با كلمه برايم ايجاد نمی شود. به همين دليل هميشه هر چه می نويسم اول با دست است بعد تايپ می شود يا روی كامپيوتر می آيد.

اما نوشتن بطور جدی را از زمانی شروع كردم كه در مدرسه شبانه روزی در انگلستان بودم. دور بودن از فضای زبان فارسی مرا وادار به نوشتن كرد ... در واقع از طريق نوشتن با خودم حرف می زدم. اولين باری بود كه برای مدتی طولانی از زبان جدا شده بودم . نوشتن نوعی گفتگوی با خود بود. شايد می خواستم با شكل كلمات جای خالی اهنگ كلمات را پر كنم.

بيشترين حجم كتاب اولم كوچه بن بست طرحهايی است كه در آن دوران، يعنی بين ١٥ و ١٨ سالگی نوشته ام. وقتی خواستم كتاب را منتشر كنم، دو سه برابر آنچه را كه به چاپ سپردم ، دور ريختم. نوشته ها بچگانه بود و ديگر آنها را نمی پسنديدم.

 

چرا در رشته ی فيزيك تحصيل كرديد و نه ادبيات

شايد به اين دليل كه هميشه فكر می كردم ادبيات همراه من است ، می توانم به تنهايی تعقيبش كنم. اما فيزيك نياز به استاد داشت، به لابراتوار و خلاصه طی مراحلی كه در كار علمی نمی توان به تنهايی انجام داد. البته من معتقدم كه آدم در هر رشته ای نياز به استاد و طی مراحل دارد. منتهی استادان ادبيات در كتابها و كتابخانه ها در دسترسند و استادان فيزيك را بايد در آزمايشگاه ها و كلاس های دانشگاهی جست.

به هر حال از ادبيات هرگز جدا و دور نمانده ام. حتی هنگام تحصيل فيزيك نيز يادداشت برداشتن ها و خواندن آثار ادبی بی وقفه بود. فكر می كنم خواندن فيزيك ذهن مرا برای كار ادبی آماده كرده باشد يعنی ديسيپلين برايم ايجاد كرده است كه نمی گذارد در چاله چوله های سانتی مانتاليسم بيفتم و حد و اندازه از دستم در برود. بنابراين از انتخاب رشته ی تحصيلی ناراضی نيستم.

آيا استفاده ی ديگری از اين رشته كرديد؟

در واقع خيلی كم. وقتی به ايران برگشتم چند سال فيزيك درس دادم. بعد هم كه در موسسه فرانكلين استخدام شدم ، تا مدتی كتابهای علمی را ويراستاری می كردم .

خانم امير شاهی ، شما بيش از نيمی از عمرتان را در خارج از ايران زندگی كرده ايد. در چه دوره ای به ايران بازگشتيد؟

اول باری كه بعد از سفر به انگلستان به ايران برگشتم و چند سالی ماندم سال ٦٠ ميلادی بود. قصد، گذراندن تعطيلات بود و قرار بود باز به انگليس برگردم. ولی در همين سفر بود كه قلاب انداختند و گرفتندمان و شوهر كرديم و ...

با چه كسی ازدواج كرديد .

با فرخ غفاری. ثمره ی اين ازدواج كه به جدايی انجاميد، دخترم مريم است. پس از آن شوهر دومی هم كردم عرض كردم از من و خانواده ی من انتظار كار معقول نبايد داشت! اين بلاهت دوم به قدری زشت و دردناك بود كه با اجازه شما نمی خواهم از آن حرفی بزنم.

آيا هنگام ازدواج اول، كتاب اولتان چاپ شده بود؟

نه ، نه . بعد از جدايی ها شروع كردم به سامان دادن به زندگی . انتشار كتاب اولم كم و بيش اتفاقی بود. بعضی از دوستان گاه به شوخی و جدی می گفتند: ما مطمئنيم كه تو می نويسی . بله می نوشتم ، اما گويی هنوز نوشتن ادامه ی حرف زدن با خود بود. البته نه حالت درد دل داشت و نه صورت خاطرات نويسی. ولی به عالم خصوصی و شخصی خودم تعلق داشت. نه به دنيای عمومی . بالاخره چند نفری قصه ها را خواندند. اين مسئله همزمان بود با شروع كار من در فرانكلين . در حقيقت همان دوستان همكار من در فرانكلين بودند كه آستين بالا زدند و حروف چينی و صحافی و ديگر كارها را بر عهده گرفتند و كتاب آماده چاپ شد.

پس از چاپ اولين كتابتان كوچه بن بست ، عكس العمل خانواده نسبت به شما چگونه بود؟

كتاب خيلی بی سر و صدا چاپ شد و كسی از نزديكان خبر از چاپش نداشت. برای مادرم و خواهر كوچكم كه هردو در اروپا بودند ، يك جلد با يادداشتی فرستادم. مطمئن نيستم كه خواهر بزرگم آن را ديده باشد. پدرم خودش يك نسخه خريد. تصادفی پشت ويترين كتابفروشی ديده بودش. بر اين نسخه در حاشيه ی يكی از قصه ها نوشته بود: جز اينكه اين مطلب نبايد نوشته می شد،‌ بی نهايت داستان زيبايی است. اسم آن قصه سگها است. اين لطف پدرانه مرا بسيار شاد كرد. نمی دانم اشاره كردم يا نه در خانواده مادرم بيشتر اهل ادب و شعر بود و پدرم مغز رياضی و حقوقی داشت. اما عجيب است كه اول بار ، پدر به استعداد من در نوشتن توجه كرد. شايد به اين دليل كه من با او ساليان سال نامه نگاری داشتم. گاه و بی گاه به من می گفت كه قلم مرا دوست دارد.

يكبار وقتی من هنوز محصل بودم، شادروان علی دشتی در يكی از مجلات مطلبی نوشته بود درباره ی شعر نو و طبعا با ديد و نظری منفی. پدر من مثل بيشتر هم نسلانش با شعر نو ميانه نداشت و می دانست كه من دارم. مجله را برايم فرستاده بود با تاكيد بر خواندن مطلب علی دشتی. من نه فقط مقاله را خواندم ، جواب مفصلی هم به آن دادم البته در نامه و خطاب به پدرم- پدرم هم بی انصافی نكرده بود و جوابيه مرا به دشتی نشان داده بود. پيرمرد هم گويا با بزرگواری گفته بود: اين دختر شما عجب قلم شيوايی دارد!

به هر حال پدرم كه دو مجموعه از كارهای مرا هم بيشتر نديد، تنها كسی بود از افراد خانواده كه با من با همان مهر پدرانه حرفش را زد. خيال می كنم مادرم نوشته های مرا سياه مشق به حساب می آورد. اگر هم كسی از آنها با تحسين حرفی می زد ، تعريفها را به حساب خودش واريز می كرد! احتمالا تصورش اين بود كه چون مرا زايیده است هر چه از من بتراود از اوست! خواهر بزرگم تا زمانيكه از دنيا رفت ، با من از نوشته هايم حرف نزد. حيف! چون شعور ادبی خوبی داشت.

عكس العمل جامعه ی ادبی آنزمان (دهه ی چهل ) كه می دانيم ادبيات شديدا تحت تاثير افكار چپ قرار داشت، نسبت به اولين اثر شما چگونه بود؟

سكوت مطلق ! شايد خيلی ها اميدوار بودند اولی و آخری باشد! آنچه مسلم است برای همه از آغاز پيدا بود كه كار من شبيه كار بقيه نيست. در حال و هوای ديگری است. مهر خودم پای كارهاست. اگر اشتباه نكنم ، دو نقد درباره ی اين كار در آمد هر دو در كيهان انگليسی!- يكی به قلم هوشنگ مهرآيین و دومی نوشته ی نجف دريا بندری. به علاوه فقط ٥٠٠ نسخه از اين اثر چاپ شد كه از دوستان رفع نگرانی می كرد! مجموعه ی دوم كه منتشر شد همان دوستان فكر كردند باز هم حرفی نزنند بهتر است، چون ممكن است روی نويسنده زياد شود! سومی كه در آمد، درس دادن ها آغاز شد: چه بايد كرد و احيانا چگونه بايد نوشت! بعضی های با نثری كج و معوج از نثر من حرف می زدند. البته من جوان بودم و راه درازی در پيش داشتم ، اما همان موقع هم وسواسم در كار زياد بود و نثر پر دست انداز منتقدان اسباب تفريحم می شد.

به هر حال آدمی مثل من كه به گرايشهای فكری رايج آن زمان تعلق نداشت، در محيط ادبی تنها بود. بارها و همه جا گفته ام برای من يك نكته اساسی بود و آن اينكه بنويسم و خوب بنويسم. دسته بنديها برايم جذابيتی نداشت. به دلايل مختلف در مقابل من مقاومت منفی وجود داشت. آدم جوان باشد، زن باشد، كارش به ديگران شبيه نباشد، فيزيك خوانده باشد، انگليسی هم بلد باشد ، منتظر تحسين و تشويق هم باشد؟! عدالت طلبها می گفتند بی عدالتی است! راستش اين واكنشها در آن زمان هم برايم اهميت چندانی نداشت. بعضی ها هم زود متوجه شدند كه به همان اندازه كه مطرح بودن برای خودشان مهم است ، برای من بی اهميت است و شاخ را كشيدند!

من اگر از كار كسی خوشم می آمد ، قلمی يا زبانی در حضور نويسنده يا در غيبتش نظرم را می دادم. اگر هم خوش نمی آمد ، همانقدر در ابرازش صراحت داشتم. برای من هيچ معياری به جز معيارهای زيباشناختی در ارزيابی ادبی مهم نبوده است. هرگز روابط شخصی را در قضاوتهايم دخالت نداده ام. يادم است شبی در جمعی از يكی از كارهای اوليه دولت آبادی ( گاواره بان) تعريف كردم. گلشيری بی اختيار گفت: اينقدر تعريف نكن بيخودی گنده می شود!

شما هيچوقت عضو كانون نويسندگان ايران نشديد. چرا؟

هرگز. والله يك عده ای را می ديدم كه در مورد نطفه گيری و دوران جنينی اين كانون صحبت هايی می كنند كه برای من چندان آشنا نيست. آنچه من می ديدم اين بود كه بانيان در حقيقت دنبال ايجاد روابط مريد و مرادی هستند و دسته بندی خودی و غير خودی. مدعی سردمداری هم كم نبود. بين مرشدها هم تا دلتان بخواهد اختلاف و دعوا وجود داشت. هيچ كدام از اين احوالات به مزاج و مذاق من سازگار نبود. از نظر من اهداف كانونی به نام كانون نويسندگان بايد جز اينها می بود.

نكته ی ديگر كه بنظر من می آيد اين است كه فضای جمع نويسندگان ، فضايی كاملا مردانه بود ، نظر شما چيست؟ اصولا نگاه اين نويسندگان به زنان اهل قلم چگونه بود ، آيا كارآنها را جدی می گرفتند؟

از نظر آنهااحتمالا زن نويسنده سيمين دانشور بود آنهم بدليل اينكه زن جلال آل احمد بود! حرف شما اصولا درست است. نمی خواهم بگويم كه زنان نويسنده كاملا از اين فضا خارج بودند نه. اگر همرنگ بقيه می شدند در آن جمع راه داشتند. خاطرم هست كه از زنها هميشه به صورت كپه ای و دسته ای و گروهی حرف می زدند. يا حرفشان را با اين جمله شروع می كردند:‌ فلان خانم بين زنهای نويسنده .... مقصود اين بود كه قياسش با مردها ابدا جا ندارد!

آيا شما با فروغ فرخزاد برخورد يا آشنايی داشتيد؟

بله. اما بين ما دوستی به وجود نيامد. ما همديگر را فقط در استوديوی گلستان يا در جمع دوستان مشترك می ديديم . در اين ديدارها به نظرم آمد كه فروغ نسبت به زنان حسود است يا قبولشان ندارد يا نيازی به نزديكی با آنها حس نمی كند. ( بر خلاف خواهرش پوران كه يكی دو بار در راديو ديدمش و برخوردی بسيار گرم و دوستانه داشت بی آنكه با هم رفيق باشيم) در هر صورت در اين ديدارهای كوتاه احساس من اين بود كه تمايلی به آشنايی بيشتر با من ندارد. در اين موارد من فورا خود را كنار می كشم چون ابدا نمی خواهم بر كسی تحميل باشم .

من جبهه گيری آقايان را در مقابل زنها بدون آنكه ببخشم می فهميدم يا بهتر است بگويم كم وبيش به آن عادت كرده بودم. اما جبهه گيری مشابه زنها در مقابل يك زن ديگر متاثرم می كرد و عادت كردن به آن هم بيشتر طول كشيد.

فكر می كنيد چرا بين زنان هنرمند گاه چنين روابط ناخوشايندی بوجود می آمد؟

راستش من زنان را خيلی هم مقصر نمی دانم. غالبا تحت فشار بودند و امكان اينكه بتوانند بدرخشند يا خود بنمايند كم بود. اگر به توفيقی می رسيدند ، مرتبا می خواستند مالكيتشان را بر آن مسند به رقبا گوشزد كنند. از آن غير قابل فهم تر رفتار آن زنانی بود كه رقيب هم به شمار نمی آمدند. به اصطلاح اصطكاك منافعی با زنهای نام آور نداشتند نه داعيه ی شاعری داشتند و نه نويسندگی نه هنرمندی- مع هذا از شهرت و ترقی اين گروه ناخشنود می شدند. چرا؟ نميدانم.

اما من معتقدم كه عشق به حرفه باعث می شود كه آدم با نگاه به جلو راه خود را ادامه دهد...
كاملا با نظر شما موافقم. اما نمی توان منكر شد كه از اين بابت صدمه هم ديده ام. بزرگترين آسيبی كه می شود بر يك نويسنده وارد ساخت ، دور كردن اوست از مخاطبينش. احساس در خلاء كار كردن ; با كه طرفم؟ برای كه می نويسم؟ اصولا يك رشته سوال همواره همراه نويسنده است. من چهل سال است كه قلم می زنم و باور كنيد كه تازه دارم خوانندگانم را می شناسم. تازه دارد برايم روشن می شود كه جمعی تمام اين سالها قدم به قدم با من بوده اند و كارهايم را دنبال كرده اند. كار من مثل كار شما در تئاتر نيست كه هر شب می دانيد با چه تعداد و چه كسانی داد و ستد هنری داريد. نويسنده اگر كارش درست نقد نشود، معرفی نشود، درست پخش نشود ، زمان می برد تا مخاطبش را پيدا كتد و تا پيدا كند، ممكن است سرخورده بشود. فقط عشق به نوشتن می تواند موجب ادامه كار باشد.

خانم امير شاهی ، می دانيم كه در زمان شاه يكنوع سانسور دولتی اعمال می شد. باتوجه به اينكه در آن دوره اكثر نويسندگان تحت تاثير افكار چپ قرار داشتند و رژيم شاه شديدا ضد كمونيست بود، مسلما تيغه ی اصلی سانسور بسوی اين گروه نشانه روی شده بود. آيا شما بعنوان يك نويسنده ی غير چپ و ليبرال با سانسور دولتی دچار مشكل شديد يا خير؟

سانسور دولتی البته نسبت به تبليغات چپی بسيار حساس بود و هر چه در شعر و نثر نمی فهميد و ميزان شعور سانسورچيان در همه جا بسيار نازل است مدعی می شد كه تبليغات چپی است! اما نكته ای را كه كمتر كسی به آن توجه می كند حساسيت دستگاه سانسور نسبت به مسايل مذهبی يا بهتر بگويم نسبت به توهين به مقدسات مذهبی بود! اين حساسيت بسيار هم شديد بود. من فقط يك درگيری مسخره با سانسور پيدا كردم كه تا به حال هم درباره اش صحبت نكرده ام. چون سانسور شدن آن دوره پز داشت و من اهل پز دادن نبودم! داستان از اين قرار است كه مجموعه بعد از روز آخر قرار بود توسط بنگاه امير كبير منتشر شود. در آن كتاب داستانی دارم به نام آخر تعزيه كه قصه ی پسر بچه ای است كه در حجر تربيت مادر و شوهر مادرش ، طبق اخلاق و رسوم آن دوران، مقيد به خوب و بد های رايج بار آمده و تفريح او ماه محرم ، رفتن به سينه زنی و احيانا ديدن تعزيه است. مثلا در مسير اين بچه يك شيره كش خانه هست كه به او گفته اند، اگر از اينجا رد شوی ، قلم پايت را خرد می كنيم. خلاصه می داند كه اينجور كارهای كثيف را نبايد بكند. از بچه خوشگل های هيئت عزاداران بايد دوری جويد و الی آخر... تا غروبی كه به تماشای تعزيه می رود تعزيه ای كه برايش حقيقت محض است. سرمشق زندگی آينده است شمرش نامرد است و امام حسينش مظلوم. محو تماشای امام حسين می شود و وصف هيبت خوش سيمای او. چه سيبيلی و چه ريشی و چه نورانی و... شمر، چه شمری. همان شمری كه بايد باشد. به كمرش قلاب عجيب و غريبی بسته و از اين حرفها، تا تعزيه تمام می شود. اين بچه همچنان در حال خلسه و با چشم گريان گوشه ی چادر را بالا می زند تا يكبار ديگر، نعش امام حسين را زيارت كند. می بيند امام حسين دارد گوشه ی چادر در گلدان می شاشد و بسيار دوستانه با شمر تعزيه حرف می زند و به او می گويد: گلاب به روت، پيشابم زرد زرد شده. شمر می گويد: باس بری حكيم . امام حسين می گويد: حكيم بياد تخمم رو بخوره . من اگه دو تا سرنگار بيشتر بزنم، ردش می كنه. اين بچه در آنجا امام حسين را می شناسد و پی می برد كه اين امام حسين همان صاحب شيره كش خانه است كه به او گفته اند ، اگر از جلويش رد شود ، پايش قلم خواهد شد!

وقتی من خبر شدم كه كتاب و بخصوص اين قصه گرفتار سانسور شده است به مسئول بررسی كتابها در وزارت فرهنگ و هنر تلفن كردم كه دليلش را دقيق بدانم . طرف بی معطلی گفت: شما در اواخر داستان نوشته ايد امام حسين در گوشه چادر ادرار می كند. پرسيدم ، می خواهيد بفرمائيد حضرت قربانش بروم نياز به قضای حاجت نداشته است؟ خنده اش گرفت ولی جواب داد :‌ به هر حال نمی شود اسم ائمه اطهار را كنار كلمات ركيك آورد!

من مطمئن بودم كه حرف من موثر نمی افتد ، بنابراين چند متلك بارش كردم و گوشی را گذاشتم.

شما با وجود اينكه هميشه يك انسان سياسی بوده ايد ، اما در يك دوره ی خاص وارد كار سياسی شديد. كمی از اين دوران برايمان بگويید .

در آغاز انقلاب احساس كردم كه نمی شود صحنه سياست را خالی گذاشت. چون مدتی حيرت زده به عمل و عكس العمل مدعيان سياست نگاه كردم و به كلی از اينكه آنها از پس كاری بر آيند نوميد شدم. در مملكت نخبه ی سياسی كم داشتيم. زلزله انقلاب هم مرا بكلی وحشتزده كرده بود. ديدم نمی توانم ساكت بنشينم. شروع كردم به نوشتن مقاله و بلند كردن صدا كه در جنجال همگانی آن روزها به گوش كمتر كسی رسيد. يكی دو ماهی پيش از آغاز جنگ ايران و عراق برای سفری كوتاه به فرانسه آمدم. به محض رسيدن به ديدن شاپور بختيار كه تا آن زمان از نزديك نديده بودمش رفتم و بلافاصله به همكاری با تشكيلات او پرداختم.

جنگ شروع شد، سفر من به عقب افتاد ، فعاليت ها شدت گرفت و قرار شد كه بمانم. اوائل تصورم اين بود كه با ملاها بايد در محل جنگيد. ولی دوستان شير فهمم كردند كه بنده گاو پيشانی سفيدم و به درد كاری در آنجا نمی خورم!

در دوران همكاری با بختيار مدتی در شورای مركزی عضويت داشتم، در راديوی مخفی تفسير سياسی می كردم و در روزنامه های نهضت مقاومت ملی مقاله می نوشتم. خلاصه آنچه كه از دستم بر می آمد . پس از قتل شاپور بختيار بدست و دستور جمهوری اسلامی ، نه به سازمانی وابستگی داشتم نه به تشكيلاتی و به صورت منفرد و مستقل به فعاليت هايم ادامه دادم. نه عوض شدن رنگ عمامه دشمنيم را با رژيم آخوندی تقليل داده است نه اين مبارزه طولانی با نظام اسلامی نسبت به عاقبت كار دلسردم كرده است. اميدوارم تا وقتی زنده ام ، مرگ سيستم مذهبی را ببينم. اگر هم عمر كفاف نداد باكی نيست . چون من يك آن در گور به گور شدن اين دستاربندان شك به دل راه نمی دهم و خوب می دانم كه می روند و بعد رفتن جز بويی بد و ناخوش از خود به جا نمی گذارند.

خانم اميرشاهی ، طبق آنچه مكررا از ايران می شنويم ، هنوز آثار نويسندگان دهه ی چهل و پيش از آن در ايران جزو پر خواننده ترين هاست . يعنی كه از آن دوره تا امروز ، هنوز جايگزينی صورت نگرفته و نسل ادبی جديدی نتوانسته پا بگيرد. از سوی ديگر با توجه به اشتياق مردم بسوی مدرنيته ، در ايران يك موج ادبی پست مدرن براه افتاده است. در اينمورد نظر شما چيست؟

ببينيد در دهه چهل يك دوران باروری ادبی داشتيم كه اگر انقلاب متوقفش نكرده بود، ثمرات بسيار می داد. با توجه به اينكه تاريخ مسير ديگری را طی كرده است، البته اثبات اين حرف مشكل است. فقط احساس شخصيم را گفتم. دليل اينكه هنوز از آثار آن دوران استقبال می شود اين است كه چيزی جايگزينش نشده است و آنچه به بازار آمده طبق ذائقه ی مردم نيست. اشكال ادبيات پست مدرن اين حضرات را بايد در همين ديد. مسئله يكسال و دو سال هم نيست. يك ربع قرن گذشته است ولی ادب ايران بذر و آبی به خود نديده است و ميوه ای در زمينه ی ادبی به بار ننشسته است. در اين بيابان باير نوع پاورقی نويسی مجلات پيش از انقلاب باز گل كرده است. هيچ كس جامعه را تصوير نمی كند. آنهايی كه به ادبيات پست مدرن روی می آورند در حقيقت می خواهند از واقعيت فرار كنند. كسی كه از واقعيت فرار كند از زمان خودش حرف نمی زند. من هميشه اعتقاد داشته ام كه سبك رئاليستی واقعی ترين نوع حرف زدن ادبی است. چون زمان خود را باز می نمايد و آنگونه هست نشانش می دهد. آنهايی كه از بازگو كردن واقعيت هراس دارند با زبانی ديگر به ميدان می آيند: سمبليك حرف می زنند، پست مدرن می شوند ، بر سرها شيره می مالند يا كلاه می گذارند... خلاصه انواع شگردها را می زنند برای اينكه به شما هيچ نگويند.

البته پيش از انقلاب هم به نوعی فرار از واقعيت در كار نويسندگان وجود داشته است كه معمولا به صورت نوستالژی يا بازگشت به عقب بروز می كرد. وقتی شما آثار جمال زاده را می خوانيد، زمانه ای را در آن تصوير شده می بينيدكه متعلق است به جمال زاده. حالا كتابهای آل احمد را ورق بزنيد. يك قدم از دوران جمال زاده اين طرف تر نيامده ايد : همان حاجی های آروغ زن، همان زنان چادری ، همان حسادتهای دو هوو، همان جنبل و جادو. انگار نه انگار كه از زمان جمال زاده تا زمانه آل احمد دوران گذشته است. نگاه آل احمد به زن كمترين تفاوتی با نگاه مرد دوره ی جمال زاده به زن ندارد. حتی زير دماغ و در خانه خودش نديده است كه عيالش (همانطور كه خود زنش را خطاب می كرد) از خودش بهتر درس خوانده است و شغل و مرتبه ای بالاتر دارد .... و در دانشگاه درس می دهد در حاليكه خود او معلم مدرسه است. اين چيزها را آل احمد نمی بيند يا نمی خواهد ببيند. بنابراين از زمانی حرف می زند كه زن چادری است ، سواد ندارد، بايد نذرو نياز كند ، برای اينكه به سامانی برسد، دنبال شوهر بگردد ... يعنی نفی مدرنيته جامعه . اين هم يك نوع فرار از واقعيت است . مال اينها در قالب مال آنها در محتوا.

از اين مقايسه چه نتيجه ای می شود گرفت؟

نه قيدهای احمقانه ای از قبيل حتما بايد سياسی نوشت ، حتما بايد ايدئولوژی را گنجاند به بالا رفتن سطح ادب كمك می كند و نه پست مدرنيسم و سمبوليسم برای ماست مالی كردن حقايق. بايد چشم گرداند و جستجو كرد و منتظر ماند تا تاك هنر بدون شته و آفت به بار بنشيند. قدر نويسندگان قديمی را كه هنوز زنده اند و خوب می نويسند، بايد دانست. به به و چهچه بعد از مرگشان به درد كسی نمی خورد. به جوان های مستعد نويسندگی بايد فرصت داد. برای آنها هم بی فايده است كه صبر كنند تا پير شوند و تشويق ببينند. قدر مسلم اين است كه هنر در هيچ شرايطی مرگ پذير نيست. بی هنران می توانند رويش سرپوش بگذارند، در صندوقخانه قايمش كنند و بر درش قفل ببندند، اما هنر هميشه از پنجره ای ، روزنه ای ، درزی سر بيرون می كند. نمی تواند نكند. اين در ذات هنر است و در طبيعت زيبايی هنر كه تاب مستوری ندارد.

خانم اميرشاهی، شما يك نويسنده ی تبعيدی هستيد. در ايران ممنوع القلميد ، اما در اينجا ، در تبعيد، با وجود پراكندگی مخاطب ، كار می كنيد و می نويسيد. اين دوری طولانی جغرافيايی از ايران ، باعث می شود كه هنرمند تبعيدی ، مدام ناچار باشد حافظه را بكار بگيرد. دقت در اجزاء و قدرت و دقت حافظه ، در آثار شما بسيار برجسته است. در حقيقت ، اين دوری جغرافيايی ، مانع تداوم عمق نگاه شما به آن جامعه نشده است. در عين حال غنای زبان فارسی در آثار شما يكی از مهمترين اجزاء ساختار ادبی آثارتان را تشكيل می دهد. در اينمورد می شود از جمالزاده ، بزرگ علوی و شما بعنوان سه نمونه ی ممتاز نام برد كه حتی در بكارگيری پيچيدگيها و ظرافتهای زبان ، از نويسندگان داخل كشور دقيقتر عمل كرده ايد . بسياری از همكاران داخل كشوری، به هنرمندان تبعيدی ايراد می گيرند كه اين خود شما بوديد كه خود را حذف كرديد و اين مملكت را ترك كرديد. همچنين از اينسو نيز اعتراض می شود به آن بخشی كه ماندند و با دستگاه قدرت ساختند . البته بخشی از اين اختلاف نظرها طبق تجربه ی تاريخی كشورهای ديكتاتورزده ، در كشورهای ديگر نظير آلمان هيتلری نيز ميان هنرمندان داخل و خارج وجود داشته است ...

همانطور كه خودتان اشاره كرديد مقداری از اين اختلافات خواه نا خواه پيش می آيد. عامل اصلی اش دولتی است كه در آنجا نشسته و حاكم شده است. بين مائی كه در خارجيم خيلی كم اند كسانی كه با رغبت ترك ملكشان را گفته اند. آخوندها تعمدا شرايطی را به وجود آوردند كه آدم هايی مثل من نتوانيم در كشور خودمان زندگی كنيم. من كه فيل نيستم كه زنده و مرده ام صد تومان بيارزد. فقط زنده ام به درد می خورد كه بتواند بنويسد. در شرايط فعلی ايران يا می كشتندم يا می مردم. من تحمل اينكه آنجا بمانم و چادر سر كنم و برای هر كاری امتحان شرعيات پس بدهم ندارم. من اگر آزادی نداشته باشم نفس نمی توانم بكشم. بسياری از آنها هم كه در داخل مانده اند مثل ما فكر می كنند. بسياری از آنها را هم شرايط موجود محكوم به ماندن كرده است نه تمايل شخصی. بسياری اگر امكانش را داشتند شايد تبعيد را انتخاب می كردند ولی گاه اين انصاف را ندارند كه بگويند ما مانديم چون مجبور بوديم. برخی از آنها هم كه ماندند به صراحت عرض كنم كه چندان از رفتن ما ناراضی نيستند ـ ميدان برايشان بازتر شده است . واقعيت اين است كه هنرمندان طبق اصطلاح باب روز به دو دسته ی برون مرزی و درون مرزی تقسيم شده اند. اختلاف هايی هم با هم دارند - گاه بر حق گاه ناحق . من شخصا در كنار برون مرزيها هستم. درضمن دلم پيش آن گروه از هنرمندان درون مرزی است كه ماندند و از حكومت فعلی نه مهر ديدند نه كمك خواستند و تا جايی كه توانستند حرفشان را هم زدند. يا آنهايی كه در آن رژيم محكوم به سكوت شدند. ولی آنهايی كه مانده اند و از رژيم متمتع هم شده اند و برايش خوش رقصی هم كرده اند وبرای ما رجز می خوانند حقيقتا شوخ چشم اند! اختلاف با اينهاست كه اساسی است زخمهايی كه اينها زده اند. عميق است و التيام بر نميدارد. اختلافات قابل رفع را هم برخی از بزرگان دامن زدند. شاملو ميدانم كه شما به او علاقه و ارادت داريد با اين جمله اش كه : چراغ من در اين خانه می سوزد روغن برآتش اين اختلاف ها پاشيد.

در هر صورت نشان دادن انصاف در همه جا و همه كار واجب است. كمال بی انصافی است اگر ما تصور كنيم همه آنها كه مانده اند با آخوندها ساخته اند. كمال بی انصافی است اگر آنها بگويند همه ما كه آمده ايم خود به بيگانه فروخته ايم. در ميان هر دو گروه از هر دو دسته هست.

خانم اميرشاهی، از غنای زبان در رمانهای شما ، از دقت در پرداخت زبان گفتيم. از سوی ديگر ، رمانهای شما تصاوير بسيار زنده بما می دهد. آنچنان زنده كه مطمئنم در آينده فيلمسازانی حتما به فكر ساختن فيلمی بر اساس رمانهای شما بيفتند. از طرف ديگر اين دقت بی اندازه در ترسيم شخصيتها و جايگاههای آنها ، نقش ويژه ای به آثار شما می دهد. عامل اين دقت در پرداخت جزيیات را در خود چگونه تعبير می كنيد؟

سوای آن فضولی كلی كه قبلا عرض كردم بايد اينجا اضافه كنم كه به طور اخص چشم و گوش فضولی داشته ام! هر آنچه كه ديده يا شنيده ام در جايی از مغزم ثبت شده است. چشم من در حكم دوربين عكاسی بوده است و گوشم در حكم ضبط صوت. دليلش هم عشق من به شكل و آهنگ كلمه است. كلمات خوش فرم و خوش صدا به دليل هنجار بودنشان و كلمات بد ريخت و بد آهنگ به دليل ناهنجار بودنشان در ذهنم نقش می شود. در واقع آدم ادب و بی ادبی را لقمان وار ياد می گيرد. به هر حال اين فضولی دانستن و ضبط كردن هميشه در من بوده است. تصور می كنم بعد مسافت گاهی محفوظات ذهنی را روشن تر به آدم عرضه می كند. يعنی با زدودن زنگ و گرفتن گردشان زندگی تازه ای به آنها می بخشد و تر و تازه به نمايششان می گذارد. طبيعی است كه اگر كسی استعداد نويسندگی نداشته باشد اين كلمات يا تصاوير پراكنده و تكه تكه به درد نمی خورد. ولی آنكه استعدادكی دارد می تواند از مجموع اين بريده ها تصويری كامل بسازد . هيچ شخصيتی در كتاب كامل نيست مگر آنكه سوای توصيف شكل و شمايل ، نحوه گفتار و طرز رفتارش هم مشخص بشود. هيچ منظره ای در نوشته تام نيست مگر آنكه سوای تصوير و آب و رنگ پست و بلندش هم روشن باشد. بايد برای ديدن تابش اختلاف ميان آدم ها و مكان ها چشم بينا داشت و برای بيانشان قلمی توانا. نوشتن جز اين نيست.

با توجه با دوری شما از ايران و اينكه آثار شما بدليل ممنوع القلم بودنتان ، در ايران چاپ نمی شود ، اين انتظار می رود كه نسل جوان داخل كشور ، مهشيد اميرشاهی را نشناسد. منتها نكته ی جالب كه خودتان هم به آن اشاره كرديد، كتابهای شما در ايران مخفيانه كپی و پخش می شود و عده ای هم در وبلاگهايشان به معرفی شما می پردازند. فكر می كنيد ارتباط شما با اين نسل كه شما آن را از نزديك نديده ايد ، در آينده چگونه خواهد بود؟

من اين نسل را از دور برای خودم مجسم كرده ام ولی نمی دانم چقدر نگاهم دقيق بوده است و نتيجه كار چه اندازه نزديك به واقعيت. به هر حال كنجكاوی آنها نسبت به من و علاقه شان به آثارم برايم عزيز است. اميدوارم آشنايی و تماس زمانی هم از نزديك حاصل شود. من هميشه گفته ام تا وقتی آخوند در آن سرزمين قدرت می راند ، حتی خاكستر من هم به خاك وطنم باز نخواهد گشت. بنابراين اظهار اشتياق من به ديدن نسل جوان معنای عميق ديگری را هم در دل دارد. معنايش اين است كه اين ديدار زمانی ميسر می شود كه رژيم آخوندی به خاك سپرده شده باشد.

تصور من اين است كه خوانندگان اصلی آثار من همين نسل است. دليلش هم روشن است. هم نسلان من و نسل بزرگتر از من درباره ی كتابهايم پيشداوريهای شخصی داشته اند. اما نسل جوان قضاوتش صرفا به اعتبار ارزش ادبی كارهای من است كه درست ترين و سالم ترين داوری است.

از آنجا كه شما در آثارتان بازتاب دهنده يا شارح احوال دوران گذار به مدرنيته با توجه به ساختارهای نتی ما از يك ديدگاه مدرن هستيد ، من مطمئنم كه اين نسل ، مخاطب اصلی شما خواهد بود .

تصور من هم همين است.

 

اين مصاحبه در تاريخ ١٩ اكتبر ٢٠٠٣ در حومه ی پاريس انجام شده است.


 

 ^

 © 2003 by niloofarbeyzaie@gmx.at

Diese Seite ist Teil eines Framesets [this page is part of a frameset]
LOAD FRAMESET